Nói lại cho rõ

ao dai

o_dai_2

Tác giả: Đặng Đình Túy

Truyện  hát cô đầu đăng trên Blog Chuyện Bâng Quơ tôi viết khoảng sáu bảy năm rồi. Lúc ấy thấy có hứng thì cứ tưởng tượng mà viết không suy nghĩ, tìm kiếm, vì vậy có nhiều chi tiết sai lầm. Khi viết xong có người chỉ cho thấy những chỗ hỏng ấy nhưng vẫn để vậy không muốn sửa. Vả lại nghĩ rằng đã là chuyện tưởng tượng thì hơi sức đâu mà viết cho đúng; ăn thua là có cơ hội đưa ra vài ý nghĩ, vài cảm xúc, tuy nội dung chẳng ăn nhằm gì tới mình nhưng khi thấy có  dịp nhét vào đôi ý tưởng riêng tư thế là khoái rồi. Trong trường hợp này, viết coi như giải thoát nên cái tôi trở thành chính mà những điều khác chỉ là phụ như một nhà văn ngoại quốc đã từng bảo truyện chỉ là cái đinh để ta máng bức tranh ta lên, thế thôi.

Rồi cũng nhờ Bà Tám lấy một bức ảnh đâu đó dùng làm minh họa đã nhắc tôi nhiều điều. Ngắm bức ảnh, tôi tự hỏi không biết được chụp vào thời gian nào, đầu thế kỷ XX chăng? Rõ ràng là những chiếc áo trong ảnh không phải là áo tứ thân, vậy suy ra phải xuất hiện sau năm 1933 năm họa sĩ Nguyễn Cát Tường tốt nghiệp mỹ thuật, vì  sự nghiệp ông dính liền với chiếc áo dài của phụ nữ Việt. Khi viết truyện, trong tiềm thức tôi cũng đặt vào thời đại đó vì đã từng đọc Tản Đà, Nguyễn Tuân hai danh sĩ thường hay nói đến thú tiêu khiển của các nghệ sĩ phóng dật lúc bấy giờ, vậy mà tôi cho nhân vật diện áo tứ thân!  So với thời điểm mà tôi tưởng tượng thì lúc này đào Huệ phải mặc áo Le Mur mới đúng.

Nhưng trước hết phải nói về chiếc áo dài thời ấy: áo Le Mur là áo gì? Họa sĩ Nguyễn Cát Tường tốt nghiệp trường cao đẳng mỹ thuật Hà Nội, là người được coi là cha đẻ của chiếc áo dài mà phụ nữ Việt-Nam đã và đang mặc kể từ khoảng đầu thế kỷ XX. Theo những điều mà chúng ta thường nghe và đọc được từ trước đến nay là như thế, nghĩa là trước thì phụ nữ ta mặc áo tứ thân, tức hai tà áo trước và sau đều bị xẻ đôi (thân sau  có nối giữa –không hiểu tại sao phải mất công xẻ ra rồi nối lại? còn hai vạt trước thì khi mặc vào xong người ta sẽ thắt chúng lại với nhau ngang bụng –riêng khâu này thì duyên dáng, đỏng đảnh đấy), sau này cải tiến, chiếc áo có hai thân liền, và xẻ giữa ngang từ hông trở xuống. Đại loại là như thế vì những cải cách sau này chỉ là những cải cách nhỏ so với nét chính thí dụ về chiều dài của hai tà áo, về cách thực hiện sao để hai tào áo ôm được thân thể người mặc một cách sít sao (thêm mấy cái chít vào chỗ eo), hài hòa, về các kiểu cổ áo, về cách ráp tay (gọi là raglan chẳng hạn, ráp hai tay cắt xéo vào vai mục đích tránh nhăn nơi nách), về màu sắc…

Nhưng mới đây, bà Nguyễn thị Chân Quỳnh có cho đăng một bài nghiên cứu chứng minh cho thấy là  trước khi có cải cách của họa sĩ Nguyễn Cát Tường, chiếc áo dài  đã từng chịu đổi thay. Kèm với tài liệu viết còn có những tấm ảnh chụp chua ngày tháng rõ ràng chứng tỏ cho lập luận của tác giả. Kết luận là chiếc áo tứ thân thực ra đã từng  được cải biến trước thời Nguyễn Cát Tường khá lâu. (Điều này lại khiến ta quay lại với bức ảnh mà tôi thắc mắc trên kia, và chính vì vậy kiểu áo trong hình không chứng minh được gì cho thời điểm sử dụng nó).  Tuy nhiên chẳng nhằm “cất công” họa sĩ Cát Tường, nghĩa là ta vẫn nên xem ông là người có công cải cách trang phục nhưng không thể nói ông là người đầu tiên, thế thôi. Gì chứ về mặt y phục, hình thức luôn luôn thay đổi; có khi ta gọi là mới nhưng kỳ thực chính là một mẫu cũ nào đó được mang ra khai thác lại. Căn bản trong chiếc áo dài là thân hai vạt, xẻ hai bên hông, vào khoảng từ bụng trở xuống và đòi hỏi một phụ tùng thiết thân là chiếc quần dài để trở thành một “bộ”. Hai cánh tay và cổ áo là những thành phần chịu nhiều sửa đổi hơn; ngày nay có người đã mạnh dạn “xúp” luôn tay chắc vì cho rằng cánh tay trần  là phần thân thể đẹp nhất và khêu gợi nhất của phụ nữ nên cần phô ra hơn là dấu đi. Cổ áo cũng vậy. Có một thời, chiếc cổ áo được nâng cao tối đa đến nổi người mặc cảm thấy khó khăn trong một số động tác liên hệ. Chiếc cổ tuy không có được địa vị của cánh tay vừa gợi tình vừa gợi dục một cách… hợp pháp (!) tuy nhiên che kín quá cũng là chuyện bất công (mãng trắng sau gáy với món tóc quăn lơ thơ cũng có thể gây “lắm chuyện” đối với kẻ thưởng lãm chứ); sau này thì bà mệnh phụ Ngô đình đã táo bạo cắt hết phần đó biến chiếc cổ thành cổ thuyền, trạt ra đến tận vai.

Không biết tôi có nói đi nói lại đâu đó không chứ câu chuyện do nghệ sĩ Trần văn Trạch kể thì thật thú vị nên nếu có nói nhiều lần thì cũng xin bạn đọc bỏ qua. Hơn nữa không phải tôi kể, mà là ông í – Trần văn Trạch– kể rằng có lần đoàn văn nghệ của VNCH sang Hong Kong biểu diễn, anh quản trò (giờ ta gọi là MC) ra trước nói mấy lời giới thiệu với bàn dân xứ nẫu đã ranh mảnh mách họ thế này: “Bà con sẽ được xem những tiết mục hấp dẫn của đoàn văn nghệ từ Sài gòn tới nhưng cái hấp dẫn hơn cả là phái nữ họ mặc áo dài cũng từa tựa như phụ nữ ta mặc chiếc sườn sám nhưng chỗ xẻ thì cao hơn nhiều. Áo phụ nữ ta chỉ xẻ đến ngang gối còn áo của họ thì xẻ ngang hông lận!”.  Anh chàng láu cá muốn gợi tò mò các đấng mày râu Hong Kong đã không nói rõ là phụ nữ ta có mặc quần trong khi phụ nữ Tàu chỉ mặc đồ lót bên trong thôi. Phần khán giả do vậy tha hồ tưởng tượng: chiếc sườn sám chỉ để hở có bắp chân mà đã làm điên đảo  thiên hạ huống chi chiếc áo dài xẻ đến tận hai bên hông thì sẽ để lộ ra bao nhiêu hàng hóa đây? Lổn ngổn lảng ngảng chứ ít sao! Mặc sức mà ngắm!

Những cuộc điều tra mới đây cho thấy là chiếc áo dài hiện nay bên nhà rất ít được mặc. Lý do nêu ra nghe cũng hợp lý rằng nó thiếu gọn gàng vì vai trò xã hội của phụ nữ Việt càng lúc càng quan trọng, rằng mặc áo dài lạnh lắm (cũng đúng nữa, thí dụ đối với phụ nữ ở miền ngoài); chỉ tiếc cái là nó đẹp quá và rất hợp với mẫu người phụ nữ ta. Không lẽ chỉ dùng khi đến thánh đường hoặc nhà chùa thôi ? Tôi lại thắc mắc : trước 1975 người miền nam luôn luôn khoác áo dài mà lúc đó họ cũng đã xông xáo lắm trong vai trò xã hội : luật sư, dân biểu, y sĩ, viết văn, làm báo, thậm chí lái xe, quét đường, gánh hàng rong, vũ nữ, lái moto bay… Tất nhiên là nếu trong hoạt động nghề nghiệp, có khi họ đòi hỏi phải cất chiếc áo dài vào tủ nhưng sau buổi làm ai cấm họ vào buồng thay và trở lại tha thướt như những cánh bướm trên đường phố cho dù khi “Sài gòn phóng solex như bay” như cô học trò của Nguyên Sa ?

Té ra là tôi còn nhiều chuyện để nói về áo dài. Thôi đế lần sau vậy.

18 thoughts on “Nói lại cho rõ”

    1. Bác đau ốm thế nào, cố chữa cho mau khỏi nhé. Lâu không thấy bác cho hình các cháu bé lên blog. Tám cũng thấy nhơ nhớ các cháu.

      Like

      1. Thế ra ông bạn lại ở trong giới gõ đầu trẻ, nghề mà tôi, tuy dốt nát, vẫn thỉnh thoảng “hành” đấy. Cho phép gửi lời chào đồng nghiệp. Chúc mau mạnh.

        Like

  1. “Nói lại cho rõ” của BT (cứ cho là Bác Túy hoặc Bà Tám) cho người đọc thêm một số hiểu biết về chiếc áo dài và gợi cho HN nhớ hai chuyện:
    – Thời SV, HN về quê thăm nhà, mời cô bạn gái (không phải người yêu/bồ) uống cafe ở một quán cafe vườn khá nổi tiếng của thành phố, vừa đi vào cổng, con vượn chủ quán nuôi từ trên bờ tường bay xuống chụp vạt trước áo dài của cô bạn mà kéo. Áo không rách nhưng hàng nút bật ra bày cả áo ngực, chủ quán phải xin lỗi về sự cố bất ngờ này và cho biết lý do là vô tình để vượn xổng chuồng.
    – Có một sĩ quan Mỹ qua VN làm cố vấn cho quân đội VNCH, người vợ ở Mỹ đề nghị anh gửi tặng y phục truyền thống của phụ nữ VN. Sau khi tìm hiểu và lấy số đo, anh gửi tặng vợ chiếc áo dài. Không lâu sau nàng viết thư qua cám ơn và bảo rằng, trong một party đông người, mặc chiếc áo dài anh cho cô được rất nhiều người ngưỡng mộ, nhất là cánh đàn ông vây quanh nhìn ngó, quay phim, chụp hình…Thì ra, do hiểu lầm, anh chỉ gửi về áo dài mà không gửi quần nên vợ anh cũng…không mặc quần! Hihi.

    Like

    1. Bác Túy với Bà Tám là hai người khác nhau, chỉ vì có sự trùng hợp khi viết tắt mà thôi.
      Như vậy chuyện HN kể về ông sĩ quan Mỹ cũng đáng phiền nhỉ! Dù vậy vẫn thắc mắc: có thật sao?

      Like

      1. Câu chuyện 1 giống với một tai nạn em từng gặp, lần đó em đang mặc áo dài và dắt xe máy, không hiểu lính quýnh sao mà dẫm phải vạt áo trước, kéo tuột cả hàng nút, may mắn lúc đó vắng người chứ hông thôi quê dữ lắm :”>
        Câu chuyện 2 em cũng từng nghe kể, người phụ nữ Mỹ kia chưa từng thấy ai mặc áo dài nên không biết là áo dài phải mặc cùng… quần dài 😀

        Like

          1. Bây giờ thợ may cũng rút kinh nghiệm thay nút bóp bằng móc chị ạ, chắc chắn hơn. 😀

            Like

  2. Đồng ý với Hà Linh. Và qua câu chuyện nhỏ mới biết HL cũng khó tính lắm (bác cũng vậy) chỉ cần hỏng một chi tiết nhỏ là coi như bỏ đi toàn bộ!

    Like

    1. Cô nhỏ em có may mắn được mặc áo dài đội nón lá, chân mang guốc mộc đạp xe mini đến trường vào những năm 1990-1993. Sau các năm đó Nón lá dần được nữ sinh Việt Nam thay bằng các loại mũ vải, guốc gỗ được thay bằng sandal… Cũng tiếc thật. Nay thì buộc lòng phải đội mũ bảo hiểm thôi, thời nay phần đông xe đạp đã được thay thế bởi xe máy nên cũng không thể đội nón lá, vừa bất tiện vừa không an toàn khi đi xe.
      Mong sớm được nghe ông Túy kể thêm về Áo dài nữa ạ. Cô nhỏ em có cả bộ sưu tập áo dài, hôm nào em xin bài này mang về phối hợp với bộ sưu tập nhà mình rồi trưng lên blog chia sẻ với bạn bè có được không ạ? 🙂

      Like

      1. Mình sẽ rất hân hạnh được ngắm bộ sưu tập áo dài của Cô nhỏ. Nếu thấy dùng được xin Cô nhỏ cứ dùng. Tôi nghĩ bác Túy không phiền đâu, trái lại Bác ấy còn vui nữa chứ.

        Like

  3. có một thời giao cũng tàn là mặc áo dài khi ra đường, thậm chí khi đi đi xe đò…
    giờ thì thấy bất tiện vì nếu ko có dịp trọng đại như đám cưới, mình mà mặc áo dài đi trên phố người ta sẽ ngờ ngợ như nhìn… bà khùng! hehe…
    bonjour aodai!!!

    Like

    1. Má mình ngày xưa đi chùa mặc áo dài, mình mặc áo dài đi học, đi chơi. Những năm trước 1975 thường chỉ mặc áo trắng khi đi học, áo màu khi đi chơi, quần trắng hay đen. Năm 2005 về VN thấy ở Hà Nội các cô mặc nhiều kiểu áo dài quần sa tanh màu trông rất đẹp mắt. Mình nghĩ mặc áo dài vào những dịp đi chơi phố thì không giống bà khùng đâu. Nếu gọi đó là bà khùng thì mình cũng thích khùng như thế 🙂

      Like

      1. Cháu cũng thích vậy cô ơi. Hôm trước ngồi buồn bèn đem áo dài ra là ủi mặc ra vườn ngồi ngắm trời ngắm hoa. Mà nhất định trước giờ từ lúc đi học đi làm rồi đi học tiếp cháu chỉ nhất định hợp với áo dài trắng với quần hoặc trắng hoặc đen thôi.

        Like

Comments are closed.