Xem phim Arrival

Xin nói trước, đây không phải là bài review phim hay sách. Cứ xem nó như một trong những bài free writing hay chuyện nhảm của tôi.

Lâu rồi, trước khi Arrival được giải Oscar về âm thanh, cô út nhà tôi đã trò chuyện qua lại với các bạn của cô về nó. (Cá Linh học về linguistic, dĩ nhiên là đã cãi cha cãi mẹ để theo môn học này.) Trong cuộc trò chuyện với bạn bè cô nói đến một lý thuyết về ngôn ngữ được nhắc đến thoáng qua trong phim, Sapir-Whorf. Tôi muốn biết một chút xíu về đời sống tinh thần của cô nên tìm xem phim.

Tôi phải chờ ba tháng mới mượn được phim. Sách thì dễ mượn hơn nên tôi đọc trước, truyện “Story of Your Life” của Ted Chiang. Đây là một truyện ngắn rất thú vị của một nhà văn “trẻ” và “rất” “rất” (nhấn mạnh thêm một lần nữa) thông minh.

Ted Chiang không nhắc đến học thuyết Sapir-Whorf (linguistic relativity), mà lại nhắc đến một lý thuyết khác, Fermat’s principle, ánh sáng đi theo đường ngắn nhất, nhanh nhất. Sapir-Whorf là lý thuyết về ngôn ngữ, tóm gọn cho thật đơn giản để “tôi” có thể hiểu được, theo nghĩa mạnh là cách dùng (với những cấu trúc của) ngôn ngữ “xác định” (determine) quan điểm hay sự hiểu biết (world view or cognition) về thế giới. Hiểu theo nghĩa yếu hơn, nhẹ hơn, thì ngôn ngữ không xác định (determine) mà chỉ ảnh hưởng (influence) đến quan điểm hay sự hiểu biết của người dùng ngôn ngữ này.

Không có trong truyện của Ted Chiang, chỉ có trong phim Arrival, các nhà làm phim đã đơn giản hóa để người xem phim dễ hiểu, là nếu các khoa học gia trong lúc tìm hiểu trò chuyện với heptapod (loài bảy chân, dịch cho văn vẻ hàn lâm bác học một chút gọi là thất túc, được không?) đã cho người Trung quốc dùng bộ ngữ vựng của cuộc cờ “mahong” hay “majong.” Cái cấu trúc của ngôn ngữ mahong đưa đến chuyện tấn công, thắng thua, trong khi, Louise Banks, nhân vật trong phim, nhà ngôn ngữ học Hoa Kỳ và người cộng tác đã dùng bộ ngôn ngữ trung tính như human, eat, walk, … không hàm chứa tính hung hăng (aggression).

Phim có lẽ để kéo dài cho đủ hai tiếng đồng hồ, và có lẽ để thu hút khán giả, kẻo họ ngủ gục nếu chỉ làm phim thu gọn trong truyện ngắn của Ted Chiang, nên các nhà làm phim đưa vào lý thuyết tương đối của ngôn ngữ Sapir-Whorf. Và dựa vào lý thuyết này mà phát triển phim dẫn đến nền hòa bình của các chủng loại trong vũ trụ.

Truyện của Ted Chiang, điểm cốt lõi là tác giả đặt ra câu hỏi. Nếu “bạn” vì một nguyên nhân nào đó, biết được tương lai, sự hiểu biết này có thay đổi quyết định của bạn không?

Để giúp các bạn, những người chưa có dịp xem phim, tôi xin tóm tắt phim như thế này. Louise Banks, trong lúc giúp nhà cầm quyền “dịch” lại ngôn ngữ của loài thất túc, nàng học được ngôn ngữ của alien này. Ngôn ngữ này có cấu trúc không giống như cấu trúc ngôn ngữ của loài người. Chúng ta, loài người, dùng ngôn ngữ theo thứ tự trước sau, có bắt đầu có chấm dứt. Mỗi câu có một thời gian nhất định. Đọc một cuốn sách dài đòi hỏi chừng một ngày hay cả tuần. Alien heptapod “Thất Túc” dùng một cấu trúc ngôn ngữ khác. Loại ngôn ngữ này xảy ra ngay cùng một lúc biết cả tương lai trong hiện tại. Vì thấm nhập được ngôn ngữ này, Louise Banks biết được tương lai của nàng. Rằng nàng sẽ yêu và kết hôn với người cộng tác, sẽ có một đứa con, và cô con gái này sẽ chết sớm; trong sách nói 25 tuổi. Trong phim thì cô gái trẻ hơn chừng chưa đến đôi mươi.

Louise Banks đã chọn cách lấy chồng, sinh con, chồng bỏ dù biết là tương lai sẽ xảy ra như thế.

Trở lại với câu hỏi về lý thuyết ngôn ngữ nhưng mang tính triết lý được đặt ra trong truyện và phim. Tôi xin trích trong sách như sau:

“Knowledge of the future was incompatible with free will. What made it possible for me to exercise freedom of choice also made it impossible to know the future.”

Tôi hơi bí, không biết dịch ra tiếng Việt như thế nào vì tôi thiếu ngữ vựng tiếng Việt. Tuy nhiên đã làm thì phải liều, xin tạm dịch (hay dịch tàm tạm) như thế này. Bạn đọc xin vui lòng góp ý sửa chữa cho hoàn thiện hơn.

“Sự hiểu biết về tương lai thì không tương xứng với ý thức tự do. Điều giúp tôi có thể thực hiện sự tự do chọn lựa đồng thời cũng khiến tôi không thể nào biết được tương lai.”

Hiểu theo cách suy nghĩ đơn giản của tôi. Nếu tương lai là định mạng, bạn biết được tương lai, bạn có thể thay đổi định mạng không? Nếu thay đổi được thì nó không còn là định mạng nữa. Thay đổi được tương lai thì có thay đổi được quá khứ hay không?

Trong phim, alien “Thất Túc” biết được ba ngàn năm sau sẽ cần sự giúp đỡ của loài người, điều đó ám chỉ rằng các nhà làm phim tin rằng có thể thay đổi được tương lai. Còn Louise Banks thì chấp nhận tương lai dấn thân vào hiện tại.

Hết giờ rồi tôi phải đi làm. Sẽ viết tiếp và sửa chữa sau.

One thought on “Xem phim Arrival”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s