Về giải văn chương Nobel (tt)

Tôi viết sai hai chỗ. Mạc Ngôn và  Perry Link . 

Một đôi lần, hình như cứ mỗi mùa giải Văn chương Nobel, O Huệ – chủ biên Gió O nhắc lại giả thuyết là giải này của người Do Thái làm ra nên họ muốn tặng ai thì tặng và đa số Hội đồng chấm giải tặng cho nhà văn, nhà thơ, và cả nhạc sĩ người Do Thái. Năm nay, giải văn chương Nobel được trao tặng nhạc sĩ Bob Dylan. Ông nhạc sĩ này, bên nội và bên ngoại là người Do Thái, nhưng ông theo Công giáo Thiên Chúa Giáo.

Tôi không biết, không thể kiểm chứng, nhưng cũng không loại trừ trường hợp giả thuyết này có thể là sự thật. Biến cố diệt chủng Do Thái dưới tay Hitler quá to lớn. Những người sống còn muốn nhắc nhở sự diệt chủng này để ngăn ngừa biến cốdiệt chủng có thể xảy ra lần nữa với bất cứ dân tộc nào. Hậu duệ người Do Thái ngày nay trở nên những người có thế lực trong các ngành truyền thông, giải trí, và văn hóa. Họ có điều kiện để một cái gật đầu hay lắc đầu của họ có thể đưa đến một hợp đồng hay giải thưởng hay bất cứ một thể loại xứng đáng nào khác trong việc đổi chác tài năng, tiền bạc và thế lực; do đó kể cả giải văn chương Nobel. Cũng có thể ngẫu nhiên có nhiều người Do Thái tài ba, nên họ được giải. Mặc Ngôn và Lưu Hiểu Ba không phải là người Do Thái hay theo đạo Do Thái. Nếu lôi ra chắc còn nhiều người nữa. Dẫu sao, để không làm giảm giá trị giải thưởng người ta sẽ phải chọn người xứng đáng, dù là người Do Thái hay theo đạo Do Thái hay không.

Hôm qua tôi gặp một bài hát của Dylan mà ca từ là những câu thơ rất đẹp. “Lay Down Your Weary Tunes” cho tôi nhìn thấy tâm trạng một người nghệ sĩ mệt mỏi.

Biển động như tiếng đàn organ
Rong biển đan tay nhau
Sóng ào ạt như tiếng trống
Vỗ vào đá cát bãi bờ
 

Ngừng đi những âm thanh mỏi mệt, ngừng đi
Ngừng đi bản nhạc đang đàn
Hãy nghỉ ngơi dưới sức căng của dây đàn
Không giọng hát nào hy vọng được ngân lên
 

Tôi buông lơi tiếng tơ lòng dưới bầu trời
Mây không còn bị trói buộc
Mưa khóc như tiếng kèn trumpet
Cầu xin đừng có tiếng tung hô

Link cho nguyên tác Lay Down Your Weary Tunes.

Liệu người ta có thể cảm nhận được chất thơ hay cái hay trong ca từ của Bob Dylan khi tách rời thơ ra khỏi nhạc? Tôi tin là cái hay sẽ giảm đi rất nhiều. Tôi cũng hỏi tôi câu hỏi tương tự nếu tôi chỉ đọc lời thơ Nguyễn Tất Nhiên, Minh Đức Hoài Trinh, Vũ Hữu Định, hay Phạm Thiên Thư mà không nghe nhạc Phạm Duy. Hoặc chỉ đọc ca từ mà không nghe nhạc Trịnh Công Sơn. Ai đã từng đọc bài thơ về người con gái tên Ngọ của Phạm Thiên Thư ắt sẽ nhận ra nhạc của Phạm Duy đã “nhuận sắc” bài thơ rất tài tình biến nàng thơ thành Hoàng thị.

Trong bài phỏng vấn mang tên “Song Talk” Paul Zollo viết về nghệ thuật viết ca từ của Bob Dylan như sau: “Ông đã mang cái đẹp ngôn ngữ của Shakespeare, Byron, và Dylan Thomas, cộng sự phóng khoáng thử nghiệm của nhóm The Beat như Ginsberg, Kerouac, và Ferlinghetti, đưa vào chất thơ trong dân ca của Woody Guthrie và Hank Williams. Khi thế giới còn đang đắn đo chấp nhận thể thơ nhạc mới này, ông lại mang loại nhạc mới này vào một thế giới khác mới mẻ hơn, hòa lẫn với thể loại mới qua tiếng đàn điện của loại nhạc rock and roll.” Xem nguyên tác ở ảnh 1 .

paul-zollo-doan-1
Ảnh 1

Paul Zollo cho rằng Paul Simon đã chịu ảnh hưởng của Bob Dylan mà chuyển cách sáng tác từ loại nhạc rock and roll của thập niên năm mươi sang bài hát đậm chất thơ và triết lý nhân sinh rất thành công là bài “The Sound of Silence.”

Cũng trong bài phỏng vấn này, Paul Zollo đã hết lời ca ngợi chất thơ trong ca từ của Bob Dylan. “Không thể nào không nhìn thấy sự thanh lịch trong ca từ của Bob Dylan, đẹp như những câu thơ trong kinh Thánh, mà ông đã gởi gấm trong những dòng nhạc của ông. Ông (Dylan) dùng chữ lịch sự khi nói về ca từ của ông, như thể đây là điều duy nhất để phân biệt ca từ của ông với các tác giả khác. Mặc dù ông nổi tiếng về sự tự do và phóng khoáng trong ca từ, tất cả những bài hát của ông đều được chăm chút cẩn thận bằng tình yêu ngôn ngữ. Như Shakespeare và Byron đã làm như vậy với thơ trong thời đại của quý ông. Dylan đã dùng Anh ngữ, một loại ngôn ngữ bình thường nhất thế giới, và cô đọng ngôn ngữ này biến nó thành một nét duyên dáng đầy huyền thoại và không phai tàn với thời gian.” Xem nguyên tác ở ảnh 2

paul-zollo-doan-2
Ảnh 2

Đọc những lời khen ngợi Paul Zollo dành cho Bob Dylan, tôi không khỏi tiếc thầm là mình thiếu hiểu biết về văn hóa âm nhạc Hoa Kỳ. Giá mà ông chỉ ra cho tôi biết thêm bản nhạc nào ca từ nào Dylan đã chịu ảnh hưởng bởi Shakespeare, hay Byron, hay Dylan Thomas. Để tôi có thể biết chắc rằng đây là những ca từ đã khiến Bob Dylan được trao giải văn chương Nobel.

Không thể chối cãi là thơ và nhạc của Bob Dylan không thể tách rời nhau. Điều này cũng áp dụng với các nhạc sĩ khác như Văn Cao, Phạm Duy, Trịnh Công Sơn, Ngô Thụy Miên hay Từ Công Phụng. Thêm vào đó, chúng ta cũng không thể loại trừ những buổi trình diễn nhạc sống. Phải nghe, và phải nhìn thấy Bob Dylan trình diễn nhạc của ông trên sân khấu mới cảm nhận hết sự quyến rũ của nhạc và ca từ của nhạc sĩ này.

Trở lại với việc Bob Dylan được trao giải Nobel văn chương. Tôi chỉ mới nghe (và đọc) một vài bài hát nổi tiếng của Bob Dylan. Nếu giải văn chương Nobel đã từng được trao cho những nhà văn, nhà thơ dùng tiếng nói của họ để nói lên những sai trái hay tội ác của những người có thế lực, thì Bob Dylan nhà thơ và nhạc sĩ rất xứng đáng được trao giải này với những bài ca ông viết từ những năm ông còn ở lứa tuổi đôi mươi. Dẫu ông may mắn sinh ra và lớn lên trong chế độ dân chủ, tiếng phản kháng của ông không đẩy ông vào vòng tù tội hay bị cô lập đến mất việc không thể kiếm sống như nhiều nhà thơ khác ở trên thế giới, nói lên tiếng nói chống đối những người có thế lực, và ngay cả chống đối những người là bạn mình yêu mến mình, vẫn là tiếng nói can đảm.

Khi Mặc Ngôn được trao giải văn chương Nobel, nhiều người phản đối trong có có Peter Link một học giả chuyên về văn chương Hoa ngữ. Dịch giả của Mặc Ngôn bênh vực tác giả, bảo rằng nhà văn sống trong chế độ độc tài đảng trị không thể phản kháng mạnh bạo. Peter Link đã nói đại khái là ông không chê trách là Mặc Ngôn đã không bênh vực Lưu Hiểu Ba, ông Link chỉ nhắc cho mọi người nhớ rằng, có những người đã can đảm lên tiếng và vì thế xứng đáng được trao giải văn chương Nobel hơn.

Phải chăng, Bob Dylan, vì những bài hát góp tiếng nói tranh đấu cho những người không thể nói, vì những câu hát đậm chất thơ ảnh hưởng của Shakespeare, Thomas, và Byron, và rất có thể vì dòng họ là người Do Thái, đã lọt vào mắt xanh của Hội đồng Giám Khảo giải Văn chương Nobel. Tôi tin là như thế. Chúng ta, sau khi hỏi nhau lý do nào Bob Dylan được giải văn chương Nobel, sẽ hỏi nhau vì lý do nào ông ta không chịu lên tiếng nhận hay không nhận giải thưởng cao quý này.

10 bản nhạc phản kháng

được xem là hay nhất của Bob Dylan.

Và một bài thơ cũng là bài hát “Lay Down Your Weary Tunes” do chính Bob Dylan hát trong cuốn phim về cuộc đời âm nhạc của ông “No Direction Home” do Martin Scorsese thực hiện.

Lục lọi trên internet tôi gặp một bài viết về 10 bản nhạc phản kháng được xem là hay nhất của Bob Dylan. Tác giả là Becky Sherrick Harks. Có lẽ danh sách nhạc này được thực hiện đã lâu vì không có bài nào ông Dylan sáng tác trong vòng mười năm hay hai mươi năm gần đây. Tôi vừa lược dịch vừa tóm tắt ý của tác giả để các bạn biết sơ khởi về những bài hát của ông Bob Dylan; những bài hát đã mở đường đến việc ông được trao tặng giải Nobel văn chương.

  1. “Blowin’ in the Wind” from “The Freewheelin’ Bob Dylan” (1963)

Bản nhạc này trở thành bài hát tiêu biểu trong thời kỳ tranh đấu đòi quyền bình đẳng cho người da đen với những câu hát “mở ngõ” như “Có bao nhiêu con đường người ta phải đi qua/ Để được công nhận là trưởng thành?” và những câu trực tiếp phản đối như “Bao nhiêu lần đạn pháo bay?/ Trước khi chúng hoàn toàn bị cấm?”

  1. “Masters of War” trích trong “The Freewheelin’ Bob Dylan” (1963)

Bản nhạc này Dylan viết để phản đối sự sản xuất súng đạn một cách qui mô giữa cuộc chiến tranh lạnh với Liên Sô với những câu như:

“Hãy đến đây các nhà lãnh đạo chiến tranh/ Sản xuất toàn thể súng ống… Tôi chỉ muốn các ông biết rằng/ Tôi có thể nhìn xuyên qua mặt nạ của các ông.”

Hoặc là:

“Các người gài cò súng/ Để người khác bắn/ Rồi các người ngồi nhìn/ khi số tử vong càng lúc càng đông.

  1. “Oxford Town” trong “The Freewheelin’ Bob Dylan” (1963)

Bài hát này được Dylan viết lúc ông James Meredith, sinh viên người da đen đầu tiên được nhập học ở Đại học Mississippi. “Anh ta đi học ở thành phố Oxford/ Súng và gậy gộc đuổi theo anh/ Chỉ vì màu da nâu của anh” đã nói lên sự căng thẳng của nạn kỳ thị chủng tộc trong thập niên 60.

  1. “A Hard Rain’s a-Gonna Fall” trong “The Freewheelin’ Bob Dylan” (1963)

Bài hát này bị cho (oan) là đáp ứng với sự “Khủng hoảng chương trình phóng tên lửa vào Cuba” nhưng thật ra đã được sáng tác trước khi sự khủng hoảng xảy ra. Tuy nhiên với ca từ như “Tôi thấy súng và gươm bén trong tay trẻ con/ Và đó chính là một cơn mưa rơi rất nặng hạt/ Rất nặng rất nặng rất nặng hạt cơn mưa rơi.”

  1. “The Lonesome Death of Hattie Carroll” trong “The Times They Are a-Changin” (1964)

Trong bài hát này Dylan kể lại cái chết của một nữ nhân viên da đen chuyên pha và bán rượu ở quán bar. Bà tên là Hattie Carroll, 51 tuổi. Bà bị anh chàng nhà giàu chuyên trồng thuốc lá ở Maryland giết chết và anh ta chỉ bị sáu tháng tù cho tội ác này. Ca từ “William Zanzinger giết chết người phụ nữ nghèo tên Hattie Carroll/ Bằng cây gậy anh ta thường tung tẩy xoắn xít bằng bàn tay có đeo nhẫn kim cương.” đã ghi lại sự thật vào thời ấy nạn kỳ thị chủng tộc thao túng dữ dội.

  1. “With God on Our Side” trong “The Times They Are a-Changin” (1964)

Bài hát này phản đối chiến tranh Việt Nam với những câu:“Chiến tranh Việt Nam đến vào thập niên sáu mươi/ Ai đó có thể cho tôi biết chúng tôi chiến đấu vì lý do gì không?/ Nhiều chàng trai trẻ chết đi/ Nhiều bà mẹ già rơi nước mắt/ Bây giờ tôi xin đặt câu hỏi/ Trời Chúa Phật Thánh Thần có đứng về phía chúng tôi không?”

  1. “Hurricane” trong “Desire” (1976)

Bài hát này kể lại câu chuyện một người võ sĩ quyền Anh bị đi tù oan, cho thấy một xã hội kỳ thị chủng tộc và thành kiến đặt nặng lên người da đen nên buộc tội sát nhân cho võ sĩ Hurricane một cách oan uổng. “Tất cả những thẻ bài của Rubin đều được đánh dấu trước/ Cuộc xử tội này như là một buổi xiệc của loài heo mà nạn nhân không có cơ hội được minh oan/ Thẩm phán đưa mấy tên say sưa trong khu ổ chuột ra làm nhân chứng.” là những câu hát kết tội hệ thống (bất) công lý của Hoa Kỳ.

  1. “Chimes of Freedom” trong “Another Side of Bob Dylan” (1964)

Trong bài hát này Dylan dùng hình ảnh của thiên tai để nói về những người yếu thế. “Chuông gióng cho những người nổi loạn/ Chuông gióng cho cơn bắn xả/ Chuông gióng cho người kém may mắn/ Người bị bỏ rơi và người bị lãng quên/ Chuông gióng cho người ngoại cuộc/ Luôn luôn bị đe dọa hiểm nguy.” Đây là những người Bob Dylan muốn bênh vực, ông đứng về phía họ.

  1. “Maggie’s Farm” trong “Bringing It All Back Home” (1965)

Được xem là nhạc sĩ dân ca có đứng hàng đầu trong phong trào chống kỳ thị chủng tộc. Tuy nhiên, Bob Dylan luôn luôn chứng tỏ ông là người độc lập, không ai có thể sử dụng hay sai khiến ông nhân danh phong trào này nọ. “Ừ hứ, tôi sẽ gắng hết sức/ Làm thằng người của chính tôi/ Nhưng mọi người đều muốn bạn/ Sẽ giống hệt như họ/ Họ bảo rằng hãy hát ca trong khi bạn làm nô lệ.”

  1. “The Times They Are a-Changin” trong “The Times They Are a-Changin” (1964)

Đây là bản nhạc bày tỏ sự hết lòng trong cuộc tham gia đòi quyền bình đẳng cho người da đen của Bob Dylan. “Ngoài kia là cuộc đấu tranh đang sôi sục/ Không bao lâu nó sẽ làm rung chuyển cửa sổ và vách tường nhà bạn/ Bởi vì đã đến lúc phải thay đổi.” Đây là những câu hát vượt thời gian của Bob Dylan.

Link của bản gốc là đây: Top 10 Bob Dylan Protest Songs | http://ultimateclassicrock.com/bob-dylan-protest-songs/?trackback=tsmclip

Bài hát “Lay Down Your Weary Tunes” được chính tác giả hát ở phần cuối cuồn phim “No Direction Home.” Tôi cóp pi lời hát ở trên website của tác giả. Mời các bạn đọc thử xem có thấy chất thơ trong bài hát hay không nhé.

Lay Down Your Weary Tune

WRITTEN BY: BOB DYLAN

Lay down your weary tune, lay down
Lay down the song you strum
And rest yourself ’neath the strength of strings
No voice can hope to hum

Struck by the sounds before the sun
I knew the night had gone
The morning breeze like a bugle blew
Against the drums of dawn

Lay down your weary tune, lay down
Lay down the song you strum
And rest yourself ’neath the strength of strings
No voice can hope to hum

The ocean wild like an organ played
The seaweed’s wove its strands
The crashin’ waves like cymbals clashed
Against the rocks and sands

Lay down your weary tune, lay down
Lay down the song you strum
And rest yourself ’neath the strength of strings
No voice can hope to hum

I stood unwound beneath the skies
And clouds unbound by laws
The cryin’ rain like a trumpet sang
And asked for no applause

Lay down your weary tune, lay down
Lay down the song you strum
And rest yourself ’neath the strength of strings
No voice can hope to hum

The last of leaves fell from the trees
And clung to a new love’s breast
The branches bare like a banjo played
To the winds that listened best

I gazed down in the river’s mirror
And watched its winding strum
The water smooth ran like a hymn
And like a harp did hum

Lay down your weary tune, lay down
Lay down the song you strum
And rest yourself ’neath the strength of strings
No voice can hope to hum

Copyright © 1964, 1965 by Warner Bros. Inc.; renewed 1992, 1993 by Special Rider Music