Chuyện vui nhà ó

Sáng nay, có lẽ vì trời quang mây tạnh, nước sông đã bớt đục, nên ó bạc đầu có thể bắt cá dễ dàng. Sáng nay, lúc 7:15 ó trống mang về một con cá khá to và mớm cho ó con ăn. Mấy hôm nay quan sát tổ ó, tôi có phần lo lắng vì không thấy ó mái trở về, chỉ có ó trống mỗi ngày đều mang thức ăn về nuôi ó con. Sáng nay, sau khi ó trống bắt đầu mớm cho con ăn, chỉ vài phút sau ó mái đáp xuống và thay thế ó trống cho ó con ăn. Nghĩ loài vật thật là hay. Sinh con, nuôi con, thật đàng hoàng. Ít có người cha nào tốt như ó trống, cũng ấp trứng, nuôi con không kém gì ó mái. Mấy ngày vừa qua ó trống thực hành trách nhiệm tốt hơn ó mái, vì ó mái sợ nên đã biến mất năm ngày còn ó trống ngày ngày vẫn nuôi con. À mà con ó con này là con trống.

Ảnh chẳng liên quan gì với nhau. Xem ảnh lôi ảnh cũ ra đăng chung với ảnh mới.

Hoa tulip (uất kim hương) tàn rụng hơn phân nửa
Hoa dogwood (sơn thù du) chụp hồi năm 2019
Trứng ngỗng Canada bên vệ đường

Có cặp ngỗng chắc mới sinh lần đầu, chưa biết chọn chỗ đã đẻ trứng ngay trên bờ kênh, chỗ người đi qua đi lại thường xuyên. Tôi đoán tổ trứng này không thọ nhưng chẳng biết làm gì. Để xem, nếu tổ trứng này nở thành con tốt đẹp tôi sẽ hết lời ca ngợi tấm lòng yêu thương loài vật của người Mỹ.

Trăng rằm tháng Ba, chụp chiều hôm qua 15 tháng Tư năm 2022

Đi bộ vào mùa xuân

Hôm qua, lần đầu tiên trong năm 22, nhiệt độ cao nhất trong ngày là 80 độ F.

Gold finch hay warbler?
Crab apple hình như còn gọi là hải đường
Periwinkle
azalea còn gọi là đỗ quyên

Nghe nói ở VN đang có cơn sốt bạch hải đường giá đắt như vàng. Tôi thử tìm trên mạng thấy hải đường cùng họ với crabapple. Mùa xuân ở New Jersey crab apple đang mọc đầy những búp hoa màu hồng xinh xắn dọc đường trail. Chỉ vài hôm nữa thôi là hoa sẽ nở đầy những cánh hoa màu trắng, mặt dưới cánh hoa màu hồng, rất đẹp.

Chuyện nhà ó bạc đầu

Hôm qua 11 tháng Tư 2022, trong lúc tôi đi bộ thì người của Duke Farms làm thủ tục căn cước cho con ó con. Khi tôi về thì thấy một chân của ó con đã được đeo một cái vòng xanh chứng tỏ đã được chích ngừa, rút máu để thử nghiệm. Còn chân bên kia được đeo cái vòng kim loại. Dùng chữ thường, có nghĩa là cũng có trường hợp ngoại lệ. Như vậy con ó này có thể là ó trống, vì người ta thường đeo vòng chân cho ó trống. Mỗi ngày, video thâu hình có thể giữ được 12 giờ đồng hồ phim, người xem có thể quay lại để xem phần trước đó. Tuy nhiên, ngày hôm qua tôi không thể xem được phần đeo vòng cho ó con, phần đó đã bị che bằng một cái hình thông báo sẽ đeo vòng cho ó. Khi màn hình bắt đầu hoạt động trở lại tôi thấy trên tổ ó đã có 6 con cá. Cha mẹ ó thì không thấy đâu cả.

Từ hôm trước, ó con có vẻ đã muốn tự mổ cá để ăn, nên đến gần miếng mồi để ăn. Tuy vậy khi được cha mẹ mớm cho ăn nó vẫn không từ chối. Sáu con cá, tôi đoán của Duke Farms cho ó ăn, nằm lây lất khá lâu thì ó con cũng tự ăn, biết lấy chân giữ con cá và dùng mỏ để rỉa thịt. Nó ăn chừng hơn một con, hay hai con. Vào khoảng hơn 7 giờ chiều nhưng trời vẫn còn ánh sáng ó cha mang một con cá về. Lần này ó con không đến gần để được ăn, có lẽ đã no. Ó cha cũng đứng xa xa, ở vành tổ, có vẻ như ngại ngần điều gì đó. Được chừng năm mười phút, ó cha bay đi. Suốt đêm cả ó cha và ó mẹ đều không về.

Thường thường mỗi buổi chiều gần tối, gia đình ó thường ăn bữa chung với nhau. Liên tiếp mấy hôm nay nước sông dâng cao, chảy xiết, và nước đục, có lẽ ó khó tìm thức ăn hơn nên ít thấy cá được mang về tổ. Không biết đã đến lúc cha mẹ ó “dứt sữa” cho con chưa? Hay là vì loài người đến gần tổ làm nên cha mẹ ó sợ không về tổ nữa. Ó con chưa biết bay, có cần phải được dạy cho bay, hay bản tính thiên nhiên chỉ cần loài người cho ăn đầy đủ nó sẽ tự bay khi đủ lông đủ cánh?

Những câu hỏi chưa có câu trả lời sẽ hạ hồi phân giải. Vắng hình ảnh của ó bố hay ó mẹ, ó con trông lẻ loi, buồn bã, thật là tội nghiệp.

Khoảng 8:05 sáng hôm nay ó cha lại mang cá về. Lần này thì cha con gặp nhau vui vẻ. Ó cha mớm cho ó con ăn. Cho con ăn xong ó cha nằm cạnh ó con để ủ ấm. Hy vọng ó mẹ cũng sẽ sớm trở về.

Cành hoa be bé

Hoa cây Norway maple (Acer platanoides).
Đoán là hoa đào, nhưng không biết loại nào. Đoán là cherry blossom.
Nghe có vẻ giả tạo nhưng thật ra đám hoa của cỏ dại này có tên là Spring Beauty.
Không biết tên, cây màu đỏ tím, lá màu đỏ tím, hoa màu hồng nhạt, có thể là cây hạnh nhưng không chắc.

Vẫn chưa thấy mùa xuân

Mưa khiến nước sông dâng cao và chảy mạnh

Ngày 7 tháng 4, 2022, mưa suốt ngày. Buổi tối mưa ào ạt, sấm chớp tưng bừng. Sáng hôm sau tôi đi bộ, không ngờ nước dâng cao quá chừng. Những vùng đất thấp dọc theo bờ kênh, hầu như luôn luôn cạn nước, họa hoằn có vài vũng nước đọng chừng hôm sau thì khô. Hôm qua nước ngập chân cả rừng cây. Nước từ sông tràn vào khiến con sông trở nên rộng vô cùng, nước đục ngầu và chảy xiết. Những bờ kè đá dọc theo bờ kênh có nhiệm vụ giúp nước từ trong kênh thoát ra sông đều bị ngập. Tôi phải quay về, quanh đi quẩn lại tính ra chỉ được nửa đoạn đường dự định đi.

Bờ kè bị nước tràn từ bên trái và nước sông dâng lên từ bên phải.

Bờ kè này chỉ cách chỗ tôi đậu xe chừng 10 phút đi bộ.

Nước ngập bờ kè từ kênh tràn qua sông. Không ngập cao lắm nhưng đủ làm người đi chùn bước

Chỗ này kế bên chỗ gọi là Five-Mile-Lock.

Sáng nay cũng mưa to một trận. Tội nghiệp gia đình ó, suốt hôm qua không tìm được thức ăn. Nước đục và chảy mạnh quá nên cha mẹ ó không bắt được cá. Tôi thấy con ó trống mang về cái gì đó nhỏ như con cóc, và nó cho ó con ăn còn cha mẹ thì nhịn đói. Hai mẹ con ó đều bị ướt loi ngoi. Ó con đã bắt đầu mọc lông đuôi, thỉnh thoảng vươn người vỗ cánh. Đi chưa vững nhưng bắt đầu mon men đến vành tổ. Sáng nay tạnh mưa rồi mà trong tổ ó vẫn chưa có miếng thức ăn nào. Hôm qua, theo tầm nhìn của video, từ trên tổ ó nhìn xuống thấy nước ngập mênh mông. Sáng nay, nước đã rút, nhìn thấy cỏ như bình thường.

Chim cốc đậu bên dòng kênh

Chim cốc, cormorant, vắng bóng mấy tháng nay, độ một hay hai tuần nay đã thấy xuất hiện ở bên sông. Vì nước chảy xiết và dâng cao chìm hết những gốc cây và tảng đá loại chim này thường đậu nên chúng sang trú ẩn bên dòng kênh. Sự hiện diện của con chim cốc này làm chị ngỗng đang nằm ổ dưới chân cầu hoảng sợ nên bỏ chạy. Tuy vậy khi tôi bị nước ngập phải quay trở lại, độ một giờ đồng hồ sau, thì thấy chị ngỗng đã quay trở lại ổ.

Năm nay trời lạnh lâu. Mấy cây mộc lan nở sớm sau đó gặp lạnh tàn héo hết. Cây anh đào rũ của Patti nhà bên cạnh đã ra hoa màu hồng. Dọc đường hoa cây cherry màu trắng cũng nở nhiều. Nhưng đa số những cây cherry blossom đều chưa thấy nở. Mấy cây sồi đã ra hoa màu xanh lá cây. Trời có hai ba bữa lạnh và mưa thì có một ngày đủ ấm để đi bộ nhưng chưa đủ ấm để ra hoa. Mọi năm tháng Ba là hoa đào đã nở bát ngát. Năm nay bầu trời thương xót Ukraine nên mùa xuân vẫn chưa về. Và có lẽ, rất nhiều người Ukraine không chờ đón mùa xuân vì lòng họ đầy ắp nỗi buồn.

Wood duck

Đôi vịt wood duck

Hôm qua, bắt đầu vào đường trail, tôi nấn ná chụp ảnh hoa đào mới nở. Người ta mới trồng mấy cây đào bị cắt ngọn từ hồi mùa thu, nên cây đào rất thấp, hoa nở vài cụm ngay tầm mắt. Mãi chú ý hoa đào tôi không nhìn cặp vịt bơi gần đó, trên dòng kênh, tưởng là vịt đầu xanh, mallard duck. Té ra, may quá, đây là cặp wood duck. Chẳng biết nên đặt tên tiếng Việt cho nó là gì. Ban đầu tôi gọi là vịt ngũ sắc, có người chỉ ra là đếm được đến chín màu. Gọi là vịt gỗ thì sợ lầm với vịt làm bằng gỗ. Có lẽ loài vịt này có tên wood duck, vì nó giống mấy con vịt gỗ được sơn màu. Con mái ít màu sắc hơn nhưng cũng rất xinh xắn, màu sắc ôn nhu hơn.

Tôi đi đường trail này cả năm, ít khi nhìn thấy chúng gần như vậy. Thường thì loại vịt này ở gần chỗ tổ ó, nơi đó có cái cống thoát nước mưa khá lớn, nước chảy mạnh. Loại vịt này thích ăn thức ăn nổi trên mặt nước nên khi nước chảy mạnh thức ăn nhỏ bị nước đẩy lên trên mặt nước chúng tụ lại nơi ấy. Chúng cũng rất năng động nên đùa giỡn với nước chảy xiết, tung tăng, quay đi đáo lại, trông rất vui mắt.

Con mái thường đẻ từ 10 đến 15 trứng, trong những bọng cây de ra mặt nước. Nếu nhiều tổ gần nhau chúng có thể đi lầm vào tổ nhà khác. Khi trứng nở, vịt con đi theo tiếng gọi của vịt mẹ tự động nhảy ra khỏi tổ. Tự biết bơi và tự kiếm ăn. Theo Wikipedia.

Ba tổ ó

Trên đường đi bộ dọc bờ kênh tôi gặp hai tổ ó bạc đầu. Hai tổ cách xa nhau chừng hơn 6 dặm (mile), hay khoảng chừng 10 km. Từ chỗ tôi đậu xe Canal Park qua một cái cầu nhỏ cũng là một cái khóa cửa dùng để kiểm soát lưu lượng trong dòng kênh, quẹo về hướng tay phải độ hơn bốn dặm là tổ ó số một. Chỗ này gần với đại học Rutgers New Brunswick. Nếu từ Canal Park quẹo tay trái độ hai dặm sẽ gặp tổ ó số hai.

Năm ngoái ở tổ ó số một, bên kia bờ sông Raritan River, tôi thường thấy con ó trống đậu trên ngọn cây cao nhất canh chừng tổ của nó. Có lần tôi chụp được ảnh con ó đậu trên cây, ngay trên đường trail tôi đang đi, mà không biết tổ của nó ở bên kia bờ sông. Sau đó những người đi bộ hay xe đạp trên trail nói cho chúng tôi biết. Nhìn thấy tổ của nó, nhưng ít khi nhìn thấy ó mái đang ấp trứng, vì xa quá, và cũng vì bị cành cây che khuất, nhất là khi lá cây đã mọc nhiều trong mùa xuân. Thỉnh thoảng thấy cái đầu bạc trắng của ó nhô ra khỏi tổ. Năm nay, từ hồi đầu tháng Ba đến giờ tôi vẫn để ý nhưng không thấy ó trống đậu canh chừng tổ như năm ngoái. Mãi cho đến hôm qua cuối tháng Ba mới thấy cặp ó bay trong rặng cây. Chỉ một thoáng sau ó mái bay về đậu trên vành tổ.

Ó trống và ó mái trông rất giống nhau khó phân biệt.
Ó mái về đậu trên vành tổ. Thật ra tôi chỉ phỏng đoán thôi.

Tổ ó số hai, tôi cũng ngắm đã lâu, biết có ó trong tổ vì nhìn thấy cái đầu bạc và mỏ vàng, nhưng không hề thấy ó trống canh chừng tổ như ở tổ ó số một. Hôm qua, tôi không mang máy ảnh thì lại thấy con ó trống đang đậu trên ngọn cây khô gần tổ ó.

Tổ ó bên kia sông. Ảnh chụp bằng điện thoại.

Tổ ó thứ ba tôi nhìn thấy qua video của Duke Farms. Ó mái sinh được hai trứng, ấp nở hai con nhưng chỉ một con còn sống. Ó trống được đeo cho hai cái vòng ở chân. Ó mái, tôi để ý có một chấm đen trên đầu, như thể chỗ đó bị rụng lông, hay bị một chấm mực.

Ó con giờ đã lớn, có thể đi lại một vài bước trong tổ nhưng khá vụng về, lông mọc lởm chởm xấu xí. Ó con sẽ được nuôi dưỡng đến gần một năm. Sau đó thì bố mẹ nó phải nuôi em của nó. Lúc sau này, ó con thường được bỏ một mình trong tổ, có khi suốt đêm nhất là những khi trời ấm và khô ráo. Chắc bố mẹ dạy cho cách sống tự lập.

Tổ này không biết ở đâu, chỉ biết nó ở trên một cây sycamore. Những khi camera chụp từ xa trên cao nhìn xuống thấy có đường trail. Người ta cố giữ kín vị trí tổ ó, sợ náo động hay làm hại đến gia đình ó.

Một ngày đầu xuân

Lá cờ Ukraine treo rũ

Đi bộ trên đường trail dọc theo bờ kênh D&R từ Canal Park hướng về phía trường Rutgers New Brunswick, có đi ngang qua một nhà thờ Chính Thống Giáo của Ukraine. Để bày tỏ sự đau buồn quốc gia Ukraine bị xâm lăng, nhà cửa tan nát, dân cư lớp chết lớp chạy giặc, người Ukraine ở New Jersey treo cờ rũ. Tôi chụp từ xa, bị cây cối và mấy ngôi nhà choán mắt, không để ý về nhà mở máy computer để xem ảnh lớn hơn mới thấy bức tượng đồng đen hình người phụ nữ, không biết là ai. Hoa của cây red maple đã nở đỏ khắp nơi.

Hoa bloodroot nở chi chít ven đường
Con ngỗng Canada này đã trở lại cái chỗ nó đẻ và ấp trứng năm trước

Nếu không có gì thay đổi to lớn, loài ngỗng Canada thường trở lại chỗ cũ để đẻ và ấp trứng. Dọc đường đi tôi thấy rất nhiều cặp ngỗng đã bắt đầu la cà những chỗ năm trước tôi thấy ngỗng mái ấp trứng và ngỗng đực đứng canh chừng. Mấy chị ngỗng bụng thật to sà xuống, bầu diều căng phồng, bụng nổi vồng, chứng tỏ là trong bụng đã có trứng.

Ngay cả quạ cũng đi từng đôi

Dưới đất ngỗng Canada đi từng cặp. Trên cành ngay cả quạ cũng đi đôi. Chỗ tôi ngồi ăn trưa là một băng ghế. Trên cành của cây sycamore trước mặt đậu cả đàn quạ. Chúng trò chuyện rù rì rủ rỉ, hay tán tỉnh nhau con kêu quà quà, con kêu quá quá. Tiếng kêu rộn ràng nhưng không chát chúa như mỗi khi chúng đậu một mình canh gác hay báo động chuyện gì đó.

Bandura và sự tiêu diệt văn hóa Ukraine – Nguyễn Thị Hải Hà

Xin mời các bạn đọc bài này, và nghe qua giọng đọc khả ái của Phan Hoàng My.

Cây đàn bandura, nổi trôi theo dòng lịch sử Ukraine – Nguyễn Thị Hải Hà

Một quốc gia khi bị xâm lược và sau đó cai trị bởi ngoại bang, người dân sẽ gìn giữ những gì về văn hóa của dân tộc để tránh bị đồng hóa? Phải chăng là ngôn ngữ? Và lịch sử? Và âm nhạc? Một trong những bảo vật văn hóa được người Ukraine đổ máu để bảo vệ đó là cây đàn bandura.

Sơ lược lịch sử Ukraine.

Ngoại trừ một khoảng thời gian ngắn trong năm 1919 được tự do người Ukraine hầu như hoàn toàn bị Nga cai trị, từ thời Nga hoàng đến Liên Xô. Ukraine chính thức là một quốc gia độc lập từ năm 1991. Sự độc lập non trẻ của quốc gia này cũng đang bị đe dọa trầm trọng dưới sự tấn công của Nga từ cuối tháng Hai năm 2022. Một trong những đặc điểm văn hóa họ bị cướp mất đầu tiên từ thời Nga hoàng là ngôn ngữ Ukraine.

Năm 1876 Nga hoàng Alexander II ra sắc lệnh Ems Ukaz chính thức cấm nhạc sĩ đánh đàn bandura và kobzar trình diễn trên sân khấu. Đặc biệt, sắc lệnh này cấm tất cả các hình thức đàn hát trình diễn nhạc dân tộc tiếng Ukraine. Cấm mua sách báo và kịch bản để trình diễn trên sân khấu bằng tiếng Ukraine. Cây đàn bandura cũng bị cấm gia nhập các đoàn nhạc giao hưởng vì những bản nhạc dùng cho cây đàn bandura đều dùng ngôn ngữ Ukraine. Vào thế kỷ 19 cho đến đầu thế kỷ 20 các nhạc sĩ bandura và kobzar đều là người mù. Để duy trì sự sống họ phải ca hát dạo trên đường phố. Trong các thành phố lớn, nơi tiếng Nga là ngôn ngữ chính thức; những nhạc sĩ này bị xem như những người ăn xin. Hết thời kỳ này sang thời kỳ khác từ nhà cầm quyền này sang nhà cầm quyền khác, họ bị bắt, và đàn của họ bị tịch thu rồi phá hủy. Thậm chí, nhạc sĩ bandura còn bị giết tập thể.

Sơ lược lịch sử đàn bandura

Bandura là một loại đàn dây, tương tự như đàn tranh hay đàn lute; nhạc cụ để trình diễn dân ca Ukraine. Đàn tranh được đặt nằm khi trình tấu. Đàn lute được dựng đứng khi đàn. Đầu thế kỷ 18 số dây đàn bandura chỉ có từ 5 dây đến 12 dây. Theo thời gian cây đàn được tân tiến hóa. Hiện nay đàn bandura, loại đặc biệt để trình diễn trong giàn nhạc giao hưởng có từ 56 đến 68 dây. Vào thập niên 1920 cây đàn bandura biến đổi rất nhiều về mặt thiết kế, âm thanh, kỹ thuật và nội dung cũng như số lượng bài hát. Dây đàn được chuyển thành dây kim loại. Các bộ phận dùng để điều chỉnh đàn cũng được đổi mới.

Ảnh ba loại đàn bandura. Từ trái qua phải, đàn cổ xưa, đàn ở thành phố Kharviv, và đàn ở thành phố Kyiv. Nguồn ảnh: The Bandura Musician Handbook của Chris Kyrzyk, page 3. Kindle book.

Bandura thường được dùng để gọi chung với kobzar có lẽ vì hai cây đàn tương tự nhau. Kobzar xưa hơn, nhỏ hơn, tròn hơn, và ít dây hơn bandura. Trong bài này để đơn giản, chữ bandura được dùng chung cho cây đàn kobza bởi vì chữ kobza còn có vài nghĩa khác. Kobzar là tên một tập thơ của nhà thơ Taras Shevchenko, người được xem là cha đẻ của văn học Ukraine và có công lớn nhất trong sự gìn giữ ngôn ngữ Ukraine. Vị trí của Taras Shevchenko trong văn học Ukraine quan trọng như Homer đối với Hy Lạp vậy. Kobzar còn có nghĩa là nhà thơ, người trình diễn những bài trường thi hay sử thi bằng cách đọc hay ngâm. Cây đàn để phụ họa những người kobzar trình diễn thi ca cũng gọi là kobzar. Người ta cũng dùng chữ Kobzar khi nói về Taras Shevchenko.

Chữ bandura được dùng từ năm 1444 trong biên niên ký của Ba Lan. Có thể chữ này xuất phát từ chữ pandora hay pandura của Hy Lạp. Nhạc sĩ đánh đàn bandura là một giới nhạc sĩ đặc biệt thường đi từ thành phố này sang thành phố khác trình diễn những bài hát dân tộc gọi là duma. Nhạc sĩ muốn được trình diễn phải hoàn tất khóa học bandura suốt ba năm và nằm trong danh sách hiệp hội nhạc sĩ bandura.

Đàn bandura được sử dụng từ năm 541. Trong những bức họa fresco vào thế kỷ thứ 11 ở giáo đường Thánh Sophia (Saint Sophia’s cathedral) đã có thấy đàn bandura. Giáo đường Thánh Sophia nằm ở thủ đô của Kyivan Rus’, một vùng lãnh thổ rộng lớn trong thời hoàng son của Kyiv, thủ đô Ukraine ngày nay.

Cuộc thảm sát tập thể nhạc sĩ bandura

Có một thời bandura được giới hoàng gia và quí tộc Nga và Ba Lan yêu thích. Nữ hoàng Elizabeth của Nga, con gái của hoàng đế Nga Peter the Great, tương truyền đã lấy chồng là một nhạc sĩ bandura.

Tháng Giêng năm 1918 Ukraine tuyên bố độc lập mang tên Cộng Hòa Nhân Dân (CHND) Ukraine theo chế độ Cộng Sản giống như Nga. Vì có ba tổ chức có khuynh hướng chính trị khác nhau tranh giành quyền lực nên xảy ra cuộc nội chiến Ukraine. Một trong những thành phần trong cuộc nội chiến này có nhóm người Hetmanet Cossack chủ trương phi Cộng Sản. Ngày 22 tháng Giêng năm 1919 Hiệp ước Thống Nhất của hai bên CHND Ukraine và CHND West Ukraine được ký kết. Ukraine có một thời gian ngắn giành được độc lập tuy nhiên sự độc lập này không bền. Tháng 12 năm 1922 vì cả hai bên CHND Ukraine và CHND West Ukraine đều thua trận, Ukraine trở nên thành viên của Liên Xô.

Sau cuộc Cách Mạng Tháng Mười, từ năm 1918 đến 1920, khoảng 20 nhạc sĩ bandura bị Bolshevik giết chết. Một số trong những người bị giết này đã chiến đấu hay trình diễn bandura cho quân đội Ukraine.

Những năm nhà cầm quyền Nga nới lỏng sự cai trị, giới nhân sĩ trí thức Ukraine tìm cách khôi phục sự sử dụng bandura và những bài dân ca. Năm 1927 Nga ra lệnh thành viên của Liên Xô phải dùng tiếng Nga làm ngôn ngữ chính. Năm 1928 tất cả những gì liên quan đến cây đàn bandura đều bị tuyệt đối cấm đoán, kể cả không được đi chỗ khác nếu không có giấy thông hành, không được trình diễn nếu không có giấy phép hành nghề. Tháng Bảy 1929 nhiều trí thức của Ukraine bị bắt vì là thành viên của Hội Giải Phóng Ukraine, một tổ chức do người Ukraine sống ở nước ngoài thành lập năm 1914.

Những năm 1932–33, Sô Viết đàn áp triệt để dân ca dân nhạc của Ukraine. Các lớp dạy bandura đều bị giải tán. Các nhạc sĩ bandura lần lượt biến mất một cách bí mật trong đó có một số nhạc sĩ bandura tham gia cách mạng năm 1918 theo phía CHND Ukrainian. Khi những người trong hội Giải Phóng Ukraine bị xử tội, một số nhạc sĩ bandura và người giúp tổ chức ban nhạc cũng bị xử tội chung. Một số bị đưa đi lao động ở Siberia. Một số bị đưa đi đào kênh White Sea Canal. Một số trốn thoát từ trại giam Siberia. Những năm 1930 một số nhạc sĩ bandura bị bắt ở Kuban. Họ bị án nhẹ từ 5 đến10 năm lưu đày ở Siberia. Họ bị tra tấn dữ dội để buộc phải thú tội. Những cuộc thẩm vấn kéo dài cả hai ngày là bình thường.

Từ 12/1933 đến 01/1934 một buổi hội thảo trá hình nghiên cứu văn hóa nghệ thuật được tổ chức ở Kharkiv, lúc ấy thủ đô của Ukraine dưới quyền cai trị của Liên Xô. Hơn 300 nhạc sĩ mù bandura được mời tham dự. Sau đó họ bị dẫn đến một nơi bên ngoài Kharkiv rồi bị giết chết. Chỗ giết người tập thể này về sau người ta khám phá là thuộc về KGB.

Sau khi cái chết của Stalin các cuộc đàn áp nhạc sĩ bandura có phần nào giảm bớt. Tuy vậy năm 1950 vẫn có một số nhạc sĩ bandura chết hoặc biến mất trong nhiều trường hợp bất thường. Có người bị tai nạn. Khoảng 30 đến 50 người bị đưa đi cải tạo ở Siberia.

Năm 1960 đảng Cộng Sản Liên Xô hoàn toàn khống chế nhạc sĩ bandura nói riêng, âm nhạc và truyền thông Ukraine nói chung. Có một thời kỳ người ta nữ hóa ban nhạc bandura bằng cách không thu nhận nhạc sinh nam. Nội dung của ca từ cũng bị buộc phải thay đổi từ những câu chuyện lịch sử thành các ca khúc tình yêu lãng mạn. Tất cả những ca khúc có dính líu đến lịch sử và truyền thống anh hùng của người Cossack đều bị cấm tiệt. Một số bài hát bandura được sưu tầm và sáng tác ở hải ngoại không được in trong nước.

Tại sao giết nhạc sĩ bandura?

Không mấy khó khăn để nhận ra rằng nhạc sĩ bandura bị giết chỉ vì Nga muốn tiêu diệt ngôn ngữ và lịch sử Ukraine. Sự cấm dùng tiếng Ukraine trong chữ viết và ấn bản, ảnh hưởng trầm trọng đến văn hóa Ukraine trong các khía cạnh xã hội, chính trị, nghệ thuật, và văn học. Để chống lại sự tiêu diệt này người Ukraine đã cố gắng gìn giữ ngôn ngữ Ukraine qua âm nhạc truyền khẩu trong dân gian. Cho đến đầu thế kỷ 20, nhạc bản bandura là những bài hát truyền khẩu bao gồm dân ca, bài hát cầu nguyện trong các buổi lễ tôn giáo, những bài ca duma, và một vài điệu ca vũ dân tộc. Duma là những bài sử thi và trường ca, hát về lịch sử anh hùng của những người Cossack có truyền thống quật cường, chiến đấu chống quân xâm lược, được trình diễn và cùng lúc có đàn bandura phụ họa.

Giết nhạc sĩ bandura tức là dập tắt một nền lịch sử, tôn giáo, ngôn ngữ, và âm nhạc truyền khẩu. Không chỉ cấm đàn và hát nhà cầm quyền Nga cấm cả kỹ nghệ sản xuất đàn bandura. Muốn làm đàn bandura phải có giấy phép. Sự việc giết tập thể nhạc sĩ bandura được nhà văn Solomon Volkov ghi chép lại theo lời kể của nhạc sĩ Dmitri Shostakovich, một nhạc sĩ và là nhà sáng tác dương cầm nổi tiếng của Nga.

“Vào khoảng giữa thập niên 30 (của những năm 1900), buổi họp Quốc hội Đầu Tiên dành cho tất cả Nhạc Sĩ Ukraine sử dụng bandura và đàn lyre được thông báo. Tất cả các ca sĩ và nhạc sĩ dân ca phải đến họp để thảo luận chương trình âm nhạc cho tương lai. “Đời sống tốt đẹp hơn, đời sống vui vẻ hơn,” Staline nói như thế. Các nhạc sĩ mù tin như thế. Họ kéo nhau đến quốc hội từ khắp nơi trên đất nước Ukraine, từ những làng quê nhỏ bé, hẻo lánh, không còn ai nhớ đến. Có cả mấy trăm người đến quốc hội, người ta nói thế. Đó là một viện bảo tàng sống, nền lịch sử sinh động của một quốc gia. Tất cả các bài hát, âm nhạc và văn thơ truyền khẩu của quốc gia đều ở chỗ ấy. Và hầu như tất cả nhạc sĩ bandura mù lòa đáng thương kia đều bị giết chết. Tại sao lại như vậy? Tại sao có hành động tàn ác như thế – giết người mù? Giết như vậy để họ không làm vướng chân ai nữa. Biết bao nhiêu hành động tàn bạo đã xảy ra, tập thể hóa đang tiến hành, họ tiêu diệt biết bao nhiêu nông dân bị bảo là địa chủ, và bây giờ họ giết những người mù lòa đi hát dạo với những bài hát họ kêu là phản động. Những bài hát này không thể qua mắt bọn kiểm duyệt. Nhưng kiểm duyệt bằng cách nào với các nhạc sĩ mù đây? Người ta không thể đưa cho người mù một bản nhạc đã bị sửa đổi và được cho phép. Người ta cũng không thể ra lệnh cho anh ta bằng văn bản. Với người mù, tất cả mọi chuyện đều phải dùng lời nói. Làm như thế thì lâu lắc quá. Người ta cũng không thể cất giữ sắp xếp một tờ giấy để ra lệnh, vì chẳng hơi đâu mất thì giờ làm chuyện ấy. Tập thể hóa. Cơ khí hóa. Bắn họ cho chết đi thì dễ dàng và nhanh chóng hơn. Và họ đã giết người như vậy.”[1]

Để chống lại sự tiêu diệt này, người Ukraine đã cố gắng giữ gìn cây đàn bandura bằng mọi cách. Bị cấm làm đàn trong nước, di dân Ukraine làm đàn ở nước ngoài và tìm cách mang cây đàn về trong nước. Nhiều năm, đàn bandura được giấu kín và bảo vệ như bảo vật, quí hơn vàng.

Từ năm 1991, sau khi giành lại độc lập, ngôn ngữ Ukraine được phục hồi. Đàn bandura được sản xuất trong nước. Bandura được đưa vào các giàn nhạc giao hưởng cùng với các bản nhạc dân ca. Hiện nay, tất cả các trường dạy nhạc ở Ukraine đều có ngành chuyên môn dạy nhạc bandura.

Âm nhạc luôn có tác động rất lớn về mặt chính trị trên toàn thế giới. Qua sự trôi nổi của cây đàn bandura trong dòng lịch sử Ukraine, chúng ta có thể thấy rằng âm nhạc, nhất là dân ca, không chỉ là những âm điệu, mà nội dung của những bài hát chứa một truyền thống can trường, một dòng lịch sử bất khuất, và giờ đây một sự độc lập được bảo vệ bằng máu.  

New Jersey. Ngày 20 tháng Ba năm 2022


[1] Volkov Solomon, Testimony: The Memoirs of Dmitri Shostakovich. (p. 205). HarperCollins. Kindle Edition. Người dịch từ tiếng Nga sang tiếng Anh là Antonina W. Buis. Nguyễn Thị Hải Hà dịch từ bản tiếng Anh.

Red maple

Hôm qua nhiệt độ lên đến 77 độ F. lúc gần 3 giờ chiều. Tôi đi bộ dọc bờ kênh D&R. Liên tiếp mấy ngày đi bộ gần đây, kể từ đầu tháng Ba tôi không nhìn thấy con hạc xám nào cả. Chẳng biết bay đi đâu cả rồi. Mấy con rùa thì leo lên cây nằm phơi nắng nhiều hơn.

Mấy cái hoa tôi đoán là hoa của cây red maple nhưng không chắc lắm.

Dấu hiệu của mùa xuân

Hôm qua, 15 tháng Ba 2022, trời ấm. Lúc tôi bắt đầu đi bộ thời tiết chừng 45 độ F. và trời nắng chói chang. Buổi chiều lên đến hơn 60 độ F. Đã thấy vài dấu hiệu của mùa xuân. Mấy cây ash đã trổ hoa nho nhỏ. Chim robin bay khắp nơi. Ngỗng Canada ráo riết tìm chỗ làm ổ. Hôm trước thấy lác đác hoa xuyên tuyết. Hôm qua dọc đường nhiều nơi hoa crocus nở cánh tím nhụy vàng rất đẹp. Cái nhụy màu vàng này nghe nói làm thành saffron một loại gia vị rất đắt tiền (nhưng có lẽ cùng tên hoa crocus cùng màu tím nhưng khác loại). Crocus có nhiều loại, nhiều màu như trắng, vàng, và tím. Một số nở vào đầu xuân. Số khác nở vào tháng Chín cho đến cuối thu.

Hoa crocus mọc hoang

Chuyện xưa kể rằng mặt đất khoác tấm áo choàng bằng hoa crocus và hyacinth để đón chào Zeus và Hera trong đêm đám cưới của hai vị thần trên núi Ida của đảo Crete. Và Aurora, nữ thần của bình minh đã vén tấm mạng che mặt màu saffron khi nàng xuất hiện trên biển mỗi sớm mai.

Saffron được mua bán từ thời cổ xưa. Người Ả rập mang saffron đem bán cho Spain và quân đội Thập Tự Chinh mang nó về từ Holy Land đến phía Bắc và miền Trung Âu.

Vẻ đẹp phù du của crocus cũng nhắc đến trong câu chuyện xưa; rằng có một chàng trẻ tuổi tên là Crocus. Nhan sắc chàng rơi vào đôi mắt xanh của nàng tiên trẻ tuổi Smilax tuy vậy chàng rất hững hờ với nàng tiên. Điều này khiến Aphrodite, nữ thần của tình yêu nổi giận. Thần biến Crocus thành đóa hoa crocus còn Smilax thành hoa bìm bìm nở bên vệ đường.

Ukraine, Đóa Hoa Quỳ Bất Khuất – Nguyễn Thị Hải Hà

Bài này đăng trên Sài Gòn Nhỏ. Có một bonus là bài viết được làm thành podcast qua giọng đọc của Phan Hoàng My. Ngoài giọng đọc khả ái, Phan Hoàng My còn là một cây viết rất cừ khôi, với một nhan sắc không kém phần khả ái như giọng đọc của cô. Xin mời các bạn đọc. Trong link ở Sài Gòn Nhỏ có nhiều tấm ảnh rất đẹp để minh họa bài viết nhưng tôi chỉ dùng tấm ảnh của tôi.

Hoa quỳ

Mấy hôm nay trên mạng người ta truyền nhau xem một đoạn video, câu chuyện giữa bà cụ người Ukraine và người lính Nga. Theo bản dịch của Alex Abramovich[1] bà cụ đã nói như thế này:

“You’re occupiers. You are fascists. Why the fuck did you come here with your guns?”

“Chúng bây là kẻ chiếm đóng. Chúng bây là đồ phát-xít. Mắc giống gì mà chúng bây mang súng đến nơi nầy?”

[…]

“Take these seeds and put them in your pocket so, at least, sunflowers will grow on your graves.”

“Cầm lấy nắm hạt này và bỏ vào túi cất đi, ít ra, hoa hướng dương sẽ mọc trên nấm mộ của chúng bây.”

Không biết họ nói với nhau bằng ngôn ngữ nào. Ukraine hay tiếng Nga? Đa số người Ukraine ở thành phố lớn đều biết tiếng Nga. Tiếng Ukraine phổ biến hơn ở phía Tây và miền giữa của nước Ukraine. Cứ coi như người này hiểu người kia nói gì, tại sao bà cụ không sợ hãi anh lính Nga, kẻ xâm lăng súng đạn đầy người như thế kia? Họ không xem nhau như là thù địch à? Công nhận bà cụ là người can đảm, chúng ta cũng phải nhìn nhận rằng, ít ra, anh lính Nga cũng là người lành tính. Phải chăng anh đến Ukraine không ôm mộng xâm lăng? Dư luận mạng nói rằng, lính Nga bị cấp lãnh đạo của họ dối gạt. Họ tưởng là họ được đưa sang Belarus để tập trận, chứ không biết là bị đưa đi đánh chiếm Ukraine. Và tại sao bà cụ lại đưa nắm hạt hoa hướng dương? Tại sao không là loại hạt hay hoa nào khác? Nói về những giọt máu đổ trên chiến trường thường làm người ta nghĩ đến các loại hoa màu đỏ, như hoa hồng, carnation, hay uất kim hương.

Trong khi tôi có nhiều câu hỏi chưa có câu trả lời, câu nói “hoa hướng dương sẽ mọc trên nấm mộ của chúng bây” lại làm tôi nghĩ đến những câu chuyện khác. Chẳng hạn như bài hát Bella Ciao. Và vài câu thơ của một nhà thơ Việt nổi tiếng, thí dụ như:
Lòng anh như đóa hướng dương.
Trăm nghìn đổ lại một phương mặt trời.[2]

Bà cụ đưa nắm hạt hướng dương cho anh lính Nga, có lẽ vì cụ đang có sẵn trong túi. Ukraine có sản lượng dầu hướng dương nhiều nhất thế giới, hơn cả Nga. Đến Ukraine bạn sẽ gặp những cánh đồng hoa hướng dương nối tiếp vào chân trời. Gom một nửa cánh đồng hoa hướng dương đang mùa nở rộ và một nửa bầu trời xanh ngăn ngắt vào một khung ảnh, bạn sẽ nhìn thấy màu cờ của Ukraine.

Tôi nhìn thấy màu cờ này lần đầu tiên trong một cuốn phim du lịch bằng ẩm thực của Anthony Bourdain. Ông Bourdain đứng giữa quảng trường Kyiv trong ngày lễ có diễn hành trọng đại. Bong bóng màu vàng và màu xanh được thả lên trời trong khi dưới đất quân đội diễn hành mặc đồng phục trắng tinh.

Tôi cũng được nhìn thấy cánh đồng hoa hướng dương tít tắp chân trời, trong phim Everything is Illuminated.  Từ cái hộp nhựa đựng DVD, đến tấm ảnh của Elijah Wood diễn viên chính, đều lồng bằng hình ảnh cánh đồng hoa hướng dương bất tận. Phim nói về một thanh niên Mỹ gốc Ukraine tên Jonathan Safran Foer, đi tìm dòng họ của anh dựa vào tấm ảnh của ông nội chụp với một cô gái trẻ tên Augustine ở Trachimbrod. Khi Đức Quốc Xã tàn sát người Do Thái ở Ukraine, thị trấn Trachimbrod cũng bị xóa tên trên bản đồ. Hầu như không ai còn biết đến hay nhớ đến thị trấn này, ngoại trừ những người lớn tuổi như ông tài xế lái xe du lịch; người này cũng là ông nội của thông dịch viên, Alex, được Jonathan thuê để giúp anh trong chuyến đi. Ông nội của Alex đưa Jonathan đến một ngôi nhà nhỏ, trơ trọi giữa cánh đồng vàng bát ngát hoa hướng dương. Căn nhà này chứa đầy tro tàn lịch sử của Trachimbrod. Chủ ngôi nhà là chị của Augustine người may mắn thoát chết dưới họng súng của lính Đức.

Hoa hướng dương có nguồn gốc từ Bắc Mỹ. Từ năm 3000 trước Công Nguyên hướng dương đã được người bản địa (Indians) trồng để làm thức ăn và thuốc. Thậm chí nó còn được dùng làm sơn để tô vẽ lên thân người. Trong những buổi lễ tôn giáo ở Peru thời xưa, người ta dâng lễ vật bằng hoa hướng dương. Những cái áo che ngực cũng được đúc thành khuôn hình hoa hướng dương bằng vàng. Người bản địa khi bị tuyệt chủng, những món ăn và phương thuốc chế tạo bằng hoa hướng dương cũng bị thất truyền. Đến cuối thế kỷ 19, di dân Nga đã mang hoa này trở lại Mỹ bằng dầu lấy từ hạt hướng dương.

Hoa mang tên hướng dương, một phần vì hoa tròn như mặt trời và cánh hoa như những tia sáng phát ra. Khi hoa còn bé, chúng cần hơi ấm để phát triển vì vậy hoa luôn hướng về phía mặt trời. Khi trưởng thành hoa hướng về phía Đông, nơi mặt trời lên, để nhận nguồn hơi ấm, và ánh sáng lúc mặt trời lên. Ở Anh quốc, hoa hướng dương tượng trưng sự nương tựa lẫn nhau giữa quốc vương và thần dân. Trong Công giáo, hướng dương tượng trưng cho lòng tin của giáo dân luôn hướng về giáo hội. Vào thế kỷ mười bảy chẳng mấy họa sĩ danh tiếng đưa hướng dương vào tranh vẽ. Vincent van Gogh là người biến hoa hướng dương trở nên chói ngời bằng những bức tranh bất tử của ông.

Người Ukraine yêu hoa và họ trồng hoa khắp nơi, trong vườn ngoài ngõ. Trong truyện cổ dân ca, người ta thờ hoa hướng dương vì hoa này tượng trưng cho hơi ấm và ánh sáng mặt trời. Ukraine trở thành quốc gia xuất khẩu hạt và dầu hướng dương nhiều nhất thế giới không phải nhờ những câu chuyện thần thoại dân gian của người theo đạo pagan mà một phần nhờ vào luật ăn chay. Vào mùa lễ Lent, giáo dân không được phép dùng bơ hay mỡ động vật để nấu ăn. Dầu hướng dương lúc ấy còn mới mẻ nên chưa bị ngăn cấm. Từ đó dầu hướng dương trở nên thịnh hành.

Vào những năm 1800, hướng dương được trồng trên những cánh đồng rộng lớn khắp nơi Ukraine và một phần phía Tây của Nga. Hoa hướng dương trở thành quốc hoa của Ukraine. Bà cụ Ukraine khi đưa nắm hạt hướng dương cho anh lính Nga bảo để hoa sẽ mọc trên nấm mồ khi anh ngã xuống không chỉ vì bà có sẵn trong túi, mà bởi vì hướng dương là quốc hoa của Ukraine. Báo Washington Post đưa tin, năm 1996, Ukraine tự nguyện bãi bõ kho vũ khí nguyên tử lớn hàng thứ ba trên thế giới. Kho vũ khí này Ukraine thừa hưởng từ sự sụp đổ của Liên Xô từ năm 1991. Mùa hè năm 1996, quan chức Ukraine trồng hoa hướng dương ở căn cứ quân sự Pervomaysk để đánh dấu ngày từ bỏ loại vũ khí nguy hiểm này. Hoa hướng dương người Ukraine xem là biểu tượng của hòa bình.

Ukraine khởi nguồn từ sắc dân Cossack, dân chủ và thiện chiến, không phải là một dân tộc dễ bị khuất phục trước sức mạnh của quân xâm lăng. Nhiều năm Ukraine bị chia tam xẻ tứ, bị Poland, Đức, và Liên-bang Sô-Viết cai trị nhưng họ vẫn trồi dậy. Cuối thập niên 20 đầu thập niên 30, Ukraine nằm trong chính sách kỹ nghệ hóa của Liên bang Sô-Viết. Theo chính sách tập trung nông nghiệp của Staline, nếu nông dân không nộp đủ lượng nông sản tính theo đầu người, họ sẽ không được cấp gạo và nhu yếu phẩm. Thêm vào đó, họ bị ngăn cản không được phép rời bỏ chỗ ở và không được cấp thuốc men khi đau yếu. Chính sách này đã gây nên trận đói kinh hoàng gọi là Holodomor vào khoảng 1932-1933. Số người Ukraine chết đói lên đến hằng triệu. Từ năm 1945, Ukraine là thành viên của Liên Xô. Ngày 26 tháng Tư 1986, nhà máy sản xuất điện bằng năng lượng nguyên tử ở Chernobyl bị nổ. Những người không rành thời sự (như tôi) nghĩ rằng Chernobyl là của Nga. Thật ra, Chernobyl nằm trong lãnh thổ Ukraine. Ngày 21 tháng Giêng 1990, ba trăm ngàn người Ukraine nắm tay nhau làm thành chuỗi người, nối liền từ thành phố Kyiv đến Lviv, để đòi quyền độc lập. Ngày 16 tháng Bảy 1990, Bản Tuyên Ngôn Chính Quyền Ukraine được công bố và từ đó bắt đầu có xung đột với Liên Xô. Tháng Tám 1991, sau cuộc đảo chính hụt Mikhail Gorbachev, Ukraine tuyên bố Độc Lập. Ngày 24 tháng Tám năm 1991, Quốc Hội Ukraine đưa ra Bộ Luật Quốc Gia Độc Lập.

Nhà thơ Nhật Bản Basho, trong dịp tưởng niệm chiến sĩ trận vong ở một ngôi đền, ông làm bài thơ haiku, nhìn cỏ xanh mùa hè mà nghĩ đến những samurai đã ra người thiên cổ. Bà cụ Ukraine nhìn thấy máu xương sắp đổ ra trên quê hương đã nghĩ đến hoa hướng dương. Dù lời nói của bà cụ Ukraine ra chiều chửi mắng, nó vẫn mang một hình ảnh rất đẹp. Một cái đẹp rất xung đột và đầy mâu thuẫn trong sự khắc nghiệt của chiến tranh. Tôi nhìn thấy cái đẹp này trong bài hát Bella Ciao, trong đó có những câu như thế này:

Và nếu tôi có chết làm một kháng chiến quân.
Bella ciao, bella ciao, giã từ người xinh đẹp

Hãy chôn tôi trên ngọn núi kia
Dưới bóng của một đóa hoa

Để cho tất cả mọi người, những người đi ngang qua
Bella ciao, bella ciao, giã từ người xinh đẹp
Tất cả mọi người, những người đi ngang qua
Có thể nói rằng: đóa hoa đẹp làm sao

Đây là đóa hoa / của một kháng chiến quân
Bella ciao, bella ciao, giã từ người xinh đẹp
Đây là đóa hoa / của một kháng chiến quân
Kẻ đã chết vì tự do[3]

Vâng. Những câu hát này không để ca tụng anh lính Nga trong cuộc đối thoại với bà cụ Ukraine. Nhưng từ cuộc xâm lăng của Putin sẽ có những người Ukraine kháng chiến và những câu hát này dành cho họ. Người Nhật tin rằng linh hồn từ những ngôi mộ hoang sẽ mọc lên những đóa hoa khi họ siêu thoát. Dẫu sao, nơi thân xác của người ngã xuống khi chiến đấu cho quê hương dân tộc, hay của người phải bỏ xác nơi xứ người theo mệnh lệnh kẻ độc tài, đóa hoa nở trên nấm mộ là dấu hiệu của sự chấm dứt chiến tranh, hay niềm hy vọng hòa bình tái lập cho những người còn sống. Hoa hướng dương, với người Ukraine, là nguyện vọng hòa bình.

Người Việt còn gọi hoa hướng dương là hoa quỳ. Nhà thơ Từ Thế Mộng có một bài thơ như sau:

Đơn giản vậy mà sao lòng anh lạ
Nghiêng theo em như thể đóa hoa quỳ
Ôi màu vàng đâu thể dễ phai đi

Màu vàng không phai
Mặt trời vẫn ướt
Nên phương em lẽo đẽo một phương quỳ[4]

Chữ quỳ làm tôi nghĩ đến chữ quì với ý nghĩa của qui hàng. Tuy vậy, chữ quỳ ở đây có nghĩa là hướng về. Tâm hồn nhà thơ hướng về người thiếu nữ đẹp như đóa hoa hướng về mặt trời. Hoa thường được ví von với người con gái mềm yếu mỏng manh, nhưng hoa quỳ thì không như thế. Nó giống như một người phụ nữ vững chãi cứng cáp sẵn sàng bảo vệ người thân yêu. Hoa có thể mọc cao bốn mét. Người đứng đối diện với hoa sẽ thấy hoa to như cái mặt khổng lồ, nhìn xuống loài người. Bà cụ Ukraine, nếu là hoa, bà sẽ là một đóa quỳ. Một đóa hoa quỳ bất khuất.

Ngày 8 tháng 3 năm 2022. Nguyễn Thị Hải Hà


[1] https://www.lrb.co.uk/blog/2022/february/idi-haxuj

[2] Nguyễn Bính.

[3] Bella Ciao. Italian traditional; Arranged by Marc Ribot & Tom Waits; Translated by Marc Ribot. Nguyễn Thị Hải Hà dịch từ bản tiếng Anh.

[4] Từ Thế Mộng, thơ đời thường — Diễn Đàn Forum (diendan.org)

Thêm một bonus nữa là bài hát Bella Ciao xin mời các bạn nghe.

Bella Ciao

Lòng tử tế đặt không đúng chỗ – Nguyễn Thị Hải Hà

Bồ câu đậu ở chân cầu

Nhiều thành phố lớn, trong đó có Tokyo, loài chim đóng đô thường trực là chim quạ. Nơi tôi làm việc, Newark, New Jersey nhìn đâu cũng thấy chim bồ câu. Người ta thường không thích quạ vì dị đoan cho nó là biểu tượng của tai họa. Tiếng kêu của quạ chát chúa, và màu sắc đen đủi. Bồ câu thì ngược lại. Ngay từ khi còn nhỏ tôi đã có cảm tình với bồ câu nhất là loại bồ câu trắng. Tôi thường nhìn thấy qua sách báo, bồ câu với đôi tay người chắp lại để nguyện cầu; cầu cho quốc thái dân an. Bồ câu với nhành ô liu điển tích từ Thánh kinh cho đến ngày nay vẫn là biểu tượng cho sự mong ước hòa bình. Bồ câu rất thông minh. Ngày xưa, người ta huấn luyện bồ câu làm công việc đưa thư. Ngày nay chúng thường làm việc cho các nhà ảo thuật. Trong những buổi lễ cầu nguyện cho thế giới hòa bình bồ câu được phóng sinh. Năm 2015, cảnh sát Ấn Độ lùng bắt một con chim bồ câu bị gán cho cái tội làm gián điệp. Con bồ câu người ta bắt được sau khi khám xét kỹ lưỡng không tìm thấy gì nên phải thả ra. Một năm sau người ta bắt được một con bồ câu khác mang trong người cái thông điệp của một nhóm quá khích hăm dọa giết Thủ Tướng Ấn Độ Narendra Modi.

Có nhiều loại bồ câu. Thường gặp ở New Jersey là loại bồ câu woodpigeon. Bồ câu đẹp thanh nhã với màu tím nhạt ở cái ức, nếu có ánh sáng chiếu vào sẽ lóng lánh màu magenta, đầu và cánh màu lam, có loại có mỏ màu đỏ, thêm chút viền cổ trắng. Cái dáng đi gật gù và tiếng gáy rù rù trong cổ họng rất đáng yêu. Tôi nghĩ là ai cũng yêu thích bồ câu. Ngày còn ở quê nhà, tôi có lần nghe trẻ em hát. “Chim bồ câu trắng bay cao trên trời xanh, có đoàn thiếu nhi vui hát, mời chim đến đây chơi cùng. Chim chim ơi hãy bay vào lồng xinh xắn này đây và chim kia ngúc ngoắt đuôi con, chim không thích lồng chim bay đi.” Bài hát cho thấy những hình ảnh dễ thương của chim bồ câu, dù tôi không đồng ý với cái đoạn rủ rê chim vào lồng để giam cầm những con chim dễ thương này. Tôi cũng nghe có người hát trại đi một câu trong bài hát, thay vì bay vào lồng thì sửa thành bay vào nồi, để người ta làm món nhậu. Tôi chưa ăn nhưng vẫn thường nghe nói đến bồ câu chiên bơ, hay bồ câu nướng. Ai nỡ lòng nào ăn thịt những con chim đẹp đẽ như vầy?

Ăn trưa xong, tôi thường đi bộ loanh quanh trong thành phố. Bồ câu đậu khắp nơi. Trên dây điện. Trên mái nhà thờ. Trên sân cỏ công viên. Trước nhà lồng chợ trời ở đường Mulberry. Chợ trời này giờ đây đã bị giải tán. Nhà lồng chợ bị phá hủy, và người ta xây một vận động trường rất lớn thay vào chỗ ấy. Trong khu chợ trời Mulberry có nhiều tiệm bán thức ăn. Hôm nào không mang thức ăn trưa tôi vào chợ này gọi một đĩa mì xào, một miếng pizza, hay một cái hamburger. Người ta có thể tìm một vài hương vị món ăn quốc tế, Tàu, Ý, Mỹ gồm chung vào ở nơi đây.

Ngày còn đi học tôi có quen một cô người Việt Nam. Cô “Bic” (tên giả) nhỏ hơn tôi độ năm tuổi. Cô có vẻ như lai người da đen. Da cô có màu cà phê sữa rất đẹp. Mắt to, trang điểm rất kỹ với hai vệt bút chì màu đen kẻ đậm. Tóc cô quăn dợn sóng. Đôi hàm răng trắng thẳng rất đẹp. Bic học ngành kỹ sư điện. Đi học cô ăn mặc rất đẹp, đúng thời trang, trong khi đa số các cô học ngành kỹ sư đều ăn mặc xuề xòa đơn giản. Tôi gặp Bic lần đầu ở trong nhà vệ sinh, cô đang xịt nước hoa và ngắm dáng dấp của mình trong gương bằng cách nghiêng người quay qua quay lại. Lúc ấy tôi không biết cô là người Việt, mãi cho đến về sau đang học bài trong thư viện, tôi tình cờ nghe cô nói chuyện điện thoại với ai đó. Chúng tôi đều ngồi trong những ngăn riêng (booth) nhưng vì cô nói hơi lớn tiếng nên tôi ngẩng lên nhìn, và dù chỉ thấy mảng lưng với mái tóc tôi vẫn nhận ra Bic với mùi nước hoa khá đậm. Sau đó chúng tôi có dịp chào nhau. Dù biết nhau nhưng chúng tôi ít khi trò chuyện vì ai cũng bận. Bận trối chết luôn!

Trong một lần đi bộ buổi trưa tôi gặp lại Bic. Cô ra trường và đang làm việc ở tòa nhà Gateway. Chỗ chúng tôi làm việc chỉ cách nhau hai ba đường phố ngắn. Trao đổi số điện thoại chúng tôi hẹn nhau đi ăn trưa vào một dịp khác. Vốn ít bạn, nhất là phái nữ lại là người Việt Nam trên đất Mỹ nên gặp lại Bic tôi rất vui. Tôi gọi điện thoại và vài ngày sau chúng tôi hẹn nhau ăn trưa ở chợ Mulberry. Tôi đến chỗ Bic làm việc, chờ ngoài cửa và chỉ cần ra khỏi cửa, băng ngang chỗ đèn giao thông, đi một đoạn ngắn là đến chỗ ăn trưa, chợ trời Mulberry.

Bất thình lình có cái gì đó rơi lên tóc của Bic. Tóc Bic quăn, bới cao, phồng lên giống như một cái tổ chim. Mái tóc khiến cô có vẻ cao hơn. Rơi lên mái tóc của cô là đống phân của chim bồ câu đậu trên dây điện. Dở khóc dở cười, chúng tôi kéo nhau vào nhà vệ sinh trong chợ chùi rửa phân chim. Loài chim này ăn tạp, cái gì cũng ăn, từ bánh mì cho tới pizza, chúng chẳng thua gì loài quạ cái gì cũng ăn tuốt. Vì ăn tạp nên dù bồ câu có xinh đẹp đến đâu phân của chúng thật chẳng thơm tho chút nào. Bic ngượng ngùng, còn tôi áy náy. Chúng tôi bỏ buổi ăn trưa. Và từ đó về sau, dù biết chỗ làm và số điện thoại của nhau, chúng tôi không lần nào gặp lại.

Chuyện không vui xảy ra khiến tôi lỡ dịp thân hơn với Bic; tuy vậy, không làm tôi mất cảm tình với loài chim bồ câu. Tôi cẩn thận hơn trong lúc đi bộ sau khi ăn trưa. Tránh đi bộ dưới dây điện nếu thấy bồ câu đậu, hoặc đội thêm cái nón. Chung quanh nhà ga xe lửa có một bầy bồ câu khá lớn. Thỉnh thoảng tôi gặp một người phụ nữ rải bánh mì vụn cho chúng ăn. Bẵng đi một dạo không thấy ai cho bồ câu ăn, tôi mang theo một ít gạo để cho bồ câu ăn. Tôi rải một nắm gạo rồi nhìn bồ câu gật gù mổ lia lịa. Tôi thích ngắm chúng bay vụt lên mỗi khi có người đi đến. Một hôm tôi vừa rải xong nắm gạo, người nữ cảnh sát làm việc cho công ty xe lửa, đến gần tôi và hỏi có phải tôi là người rải gạo không? Tôi gật đầu nhận phải. Cô nói rất từ tốn nhỏ nhẹ, yêu cầu tôi đừng cho bồ câu ăn nữa. Cô giải thích vì bồ câu tụ họp đông, rải phân rất bẩn thỉu. Các nhân viên dọn dẹp chăm sóc công viên bên ngoài nhà ga xe lửa đã phải quét dọn, lau rửa vết phân của chim rất cực nhọc. Tôi ngượng ngùng xin lỗi. Tôi đã không nghĩ đến chuyện bồ câu làm bẩn đường phố dẫn vào nhà ga. Về sau khi tôi bớt “hai lúa” tôi mới biết rằng, nhiều công viên có treo bảng yêu cầu người qua lại đừng nuôi chim trong thiên nhiên. Chim thiên di được cho ăn có thể không trở về quê quán của chúng nữa và như thế là đảo lộn trật tự của loài chim. Rồi tôi nghe kể có cặp vịt mandarin rất đẹp chọn một công viên ở Philadelphia để sống. Loại chim này màu sắc rực rỡ rất được yêu chuộng. Nhiều người muốn giữ chim ở lại công viên nên đã nuôi chim bằng bánh mì. Và đôi chim đã chết.

Tôi thích chim bồ câu và muốn giúp đỡ chúng nhưng đã đặt lòng tử tế của tôi không đúng chỗ.

Nguyễn Thị Hải Hà

10 tháng Ba 2022

Tưởng như đầu xuân

Hoa dại nở trong đám cỏ

Hôm qua 8 tháng Ba 2022, đi bộ. Trời ấm hơn 65 độ F. thấy một đóa hoa nhỏ xíu mọc trong cỏ. Có thể là violet hoặc là crocus không chừng. Khí hậu làm tôi tưởng như đầu mùa xuân, thật ra chưa đâu. Dự đoán thời tiết ngày mai sẽ có chút tuyết.

Giá xăng ở cây xăng đầu đường và một vài cây xăng Exxon đã lên đến $4.09 một gallon. Thức ăn thời Covid đã lên giá vùn vụt, giờ thêm xăng tăng giá chắc còn đắt đỏ hơn.

Ó mẹ và ó bố chủ yếu chỉ mớm cho ó anh (hay chị) ăn. Ó em bị đói, dù em đòi ăn chồm lên kêu nhưng suốt ngày chỉ được cho ăn một hay hai miếng. Ó anh đã lớn gấp năm lần ó em trong khi em vẫn đứng không vững. Mỗi lần mẹ mớm cho một hay hai miếng em đã gục đầu xuống giống như no quá phải đi ngủ. Tôi cứ sợ em ó chết. Và đâm ra giận cả bố mẹ ó đã nuôi con không đồng đều. Thấy ó anh được cho ăn liên tục cả mấy chục miếng, miếng nào miếng nấy rõ to ó anh nuốt thiếu điều mắc nghẹn trong khi ó em không được ăn miếng nào, tôi thấy xót xa.

Có lẽ chúng ta có khuynh hướng thương hại những người yếu thế, bị bắt nạt, hay bỏ rơi. Bởi vậy tôi cũng thấy rất xót xa cho Ukraine.

Chuyển mình từ giã mùa đông

Mặc dù tình hình nóng bỏng ở Đông Âu, nơi đây trời vẫn còn khá lạnh. Sáng sớm hôm qua 5 tháng 3 2022, chuẩn bị đi rừng tôi thấy nhiệt độ kế chỉ 37 độ F. Buổi chiều trời ấm hơn, lên đến hơn 50 độ F. Số ngày ấm hơn 45 độ nhiều hơn trong tuần. Cứ hai ba ngày là có một ngày ấm. Những ngày sắp đến có hôm sẽ mưa, và nhiệt độ dự đoán sẽ gần 60 độ F. Có nghĩa là thời tiết đang chuyển mình từ giã mùa đông.

Dọc đường đi, nhiều cặp ngỗng đã lang thang trên bờ kênh có vẻ như tìm chỗ để làm tổ. Đẻ trứng bây giờ thì độ tháng 4 sẽ có đàn con. Thời gian ấp trứng từ 24 cho đến 32 ngày.

Ngỗng Canada có lẽ đang tìm chỗ tốt để đẻ trứng.

Những con không tách riêng ra vẫn sống với đàn thường đậu trên những sân cỏ rộng lớn.

Bầy ngỗng Canada đậu trên bãi cỏ bên cạnh Weston Causeway.
Trên đường đi ngang qua nhà thờ Chính Thống Giáo của Ukraine.
Hoa snowdrop còn gọi là hoa Xuyên Tuyết đầu mùa.

Trời hầu như không có nắng. Dọc đường thấy rất nhiều nơi hoa Xuyên Tuyết nở thành từng cụm xinh xắn. Chỉ còn hai tuần nữa là vào xuân.

Bald Eagle

Bald Eagle – Ó đầu bạc ảnh chụp ở Kingston Lock, Mercer County, New Jersey
Ó đầu bạc hay Bald Eagle ảnh chụp ở gần Landing Lane New Brunswick, New Jersey
Đại bàng đang canh cho vợ ấp trứng

Tìm trong mấy tấm ảnh cũ tôi có chụp được ba tấm ảnh ó đầu bạc. Gọi là ó đầu bạc, thật ra mấy con ó này thuộc loại ó đuôi trắng. Mấy hôm nay tôi bận rộn ngắm mấy con chim con trong video của Duke Farms. Cả ó trống và ó mái đều làm công việc ấp trứng, và sau khi trứng nở thì mớm cho chim con ăn. Phải công nhận ó trống là một người cha rất tận tụy. Ó mái ấp là chính, ó trống chỉ phụ thôi. Khi ó trống ấp trứng hay giữ con thì ó mái đi tìm thức ăn. Ngày hôm nay, mỗi lần ó mái đi săn về đều mang theo con cá khá to. Thức ăn của ó đa số là cá, thỉnh thoảng là một con thú nhỏ. Dọc đường đi bộ, có một đôi lần tôi thấy có con cá chép rất to cũng độ ba hay bốn pounds bị đánh rơi trên đường. Tôi đoán có thể ó đầu bạc đi săn đánh rớt.

Ó mớm cho con ăn xong rồi ủ con. Cái cách nó đi nhẹ nhàng bên trên ó con tránh không đạp lên con, hai con ó non nằm lọt thỏm trong chỗ sâu nhất của tổ, thường ở chỗ ức của ó mẹ hay ó bố rất đáng yêu. Ó bố mẹ dùng mỏ lùa ó con vào dưới ức hay cánh rất âu yếm. Tôi xem mãi không chán.

Con ó em ít được ăn vì ó anh (hay chị) lớn hơn đứng chặn trước mặt. Ó em hôm nay đỡ yếu ớt đứng vững hơn nên được ăn nhiều hơn. Thức ăn còn thừa, ó dùng cỏ khô ủ lên có lẽ để che giấu. Ở Duke Farms, thường thường, ó trống được gắn vào chân một cái vòng để quan sát và đánh dấu.

Ó đầu bạc, còn được gọi là đại bàng. Phải trưởng thành (bốn hay năm tuổi) thì mới có cái đầu bạc như vậy. Mấy con ó tôi gặp ở dọc đường trail Delaware and Raritan Canal không to lắm. Trông dáng dấp chúng nhỏ hơn mấy con great blue heron, hạc xám. Có lẽ cũng không to hơn con ngỗng Canada. Ó mái to hơn ó trống độ 25%, cả Wikipedia lẫn mấy cái seminar video của Duke Farms cũng nói như thế. Tôi độ chừng mấy con ó tôi gặp dưới 10 pounds (4 kí rưỡi). Sách vở có lẽ nói oan cho đại bàng. Truyện xưa tích cũ hay kể đại bàng bắt trẻ con đem về tổ trên núi cao. Chắc mấy con đại bàng thành tinh ngày xưa phải to lắm mới bắt được trẻ con.

Năm 2016, nghe kể rằng cảnh sát Hà Lan và quân đội Pháp đã huấn luyện ó đầu bạc nhận dạng và bắt cóc các loại drones bất hợp pháp trên không phận của họ. Drones được dùng để chụp ảnh những chỗ nhạy cảm như nhà máy điện, và căn cứ quân sự, hay chuyên chở ma túy. Đại bàng là loại chim lớn, đủ khỏe mạnh để bắt cóc và phá hủy drones.

Đứa thứ hai

Đêm qua, hay rạng sáng ngày 1 tháng Ba năm 2022, cái trứng ó đầu bạc thứ hai đã nở. Tôi rình tổ chim này mấy bữa nay. Hôm qua thấy trứng khảy mỏ, cựa quậy trong vỏ rất mạnh tôi biết chim sắp ra khỏi vỏ. Muốn chúc mừng nhưng chắc mấy con chim không nghe được, nên thôi.

Đứa đầu tiên

Đêm qua, 02/26/2022, trong lúc mọi người ở New Jersey đang ngủ, ó bạc đầu ấp trứng trong video camera của Duke Farms đã nở ra đứa con đầu tiên. Thật ra tôi không biết trứng nở từ lúc nào, có thể trong ngày và đêm 02/25/2022. Hai con ó bạc đầu thay phiên nhau ấp hai cái trứng, không biết con nào trống con nào mái, có thể nào cả hai con đều là chim mái hay không? Dường như có một con ấp chính, con kia chỉ phụ, thay thế cho con chính đi kiếm ăn. Cả hai đều chăm chút chim con chu đáo. Chim con đã bắt đầu được mớm cho ăn. Thức ăn là con cá, có lẽ hôm qua còn dư. Khoảng gần cuối đoạn phim con chim lúc nãy bay đi kiếm ăn giờ trở về mang theo một phần cái xác của con thú nào đó. Nhìn cái chân tôi đoán là chân thỏ, vì nó có vẻ lớn hơn chân squirrel.