Dịch thuật – Dưới lằn đạn bắn lén

Translation underfire 1

Translation underfire 2

Translation underfire 3

Translation underfire 4

Tôi không phải là người làm việc chuyên môn với dịch thuật, nhưng tôi luôn luôn chú ý về chủ đề này. Thấy có bạn nhắc đến quyển sách của David Bellos, “Is That a Fish in Your Ear?” tôi tìm đọc. Càng đọc càng thấy thú vị vì quyển sách này đề cập đến nhiều điều tôi nghĩ đến nhưng ý tưởng chưa thành hình rõ ràng để tôi có thể vượt cơn lười mà viết cho đàng hoàng thành một bài tản mạn về dịch thuật. Đăng lên đây bốn trang về sự phê bình dịch thuật và dịch giả. Bạn nào siêng, và không sợ người ta chê là ỷ tài thì dịch đi. 🙂

Khi người ta mắng mỏ, bắn bỏ, xé xác một số dịch giả tôi thầm nghĩ chắc chỉ có ở Việt Nam mới có chuyện như vậy. Té ra không phải vậy. Ở xứ khác cũng có.

Thường thường, như trong một bài hát của ban AVT ví von “như hai cô ca sĩ có khen nhau bao giờ.” Câu hát này chỉ có những người thuộc thế hệ tôi trở về trước ở miền Nam biết và nhớ. Người chung nghề, có lẽ vì tranh tài và đố kỵ ít khi khen nhau; tuy nhiên người ta cũng dè dặt ít khi chê nhau, hay khi chê cũng kín đáo rào đón trước sau. Bởi vì sở thích riêng về cái hay cái đẹp là chuyện cãi không bao giờ chấm dứt.

Người viết văn cũng ít khi chê nhau. Chẳng mấy khi nhà văn này dám đem văn của nhà văn khác ra mà sửa “cho hoàn hảo hơn,” ngoại trừ khi được chính khổ chủ yêu cầu. Thậm chí khi khổ chủ yêu cầu mà người được yêu cầu thành thật giúp thì cũng bị chửi cha như thường. Thí dụ như Hemingway gửi văn đến Stein và Fitzgerald nhờ đọc và góp ý kiến rồi sau đó cũng hằn học ghét bỏ hai “ân nhân” đã tận tình giúp đỡ sửa chữa văn của ông cho hoàn hảo hơn. Raymond Carver “nhờ” Gordon Lish “biên tập” mà trở thành nhà văn nổi tiếng. Carver luôn luôn bày tỏ lòng tri ân với Lish, nhưng vợ ông thì có vẻ cay cú. Tôi không chắc Carver nghe lời của Lish nếu ông ta không là một người nổi tiếng quyền thế nhiều móc nối trong giới xuất bản. Bạn đọc nên nhớ Carver là một nhà văn chưa nổi tiếng về văn thì đã nổi tiếng là nát rượu. Ở vị trí của Carver, làm theo lời Lish có lợi cho tương lai. Lish có giúp ích về mặt văn chương của Carver không, có thể có mà cũng có thể không. Nếu Carver đọc lại và tự sửa chữa có thể cũng đi đến cùng một kết quả.

Người ta nói hoài. Viết văn cũng như làm tình. Không ai có thể dạy người khác làm tình cả. Chỉ có người trong cuộc mới biết cảm giác và cảm xúc của họ được đánh thức như thế nào. Chỉ có một vài dịch giả tự cho mình ở vị trí thượng đỉnh mới dám dạy cho dịch giả khác một bài học, dịch làm sao cho hay hơn, cho hoàn hảo hơn.

 

Bài ca Blues (buồn) của Sonny

All I know about music is that not many people ever really hear it. And even then, on the rare occasions when something opens within, and the music enters, what we mainly hear, or hear corroborated, are personal, private, vanishing evocations. But the man who creates the music is hearing something else, is dealing with the roar rising from the void and imposing order on it as it hits the air. What is evoked in him, then, is of another order, more terrible because it has no words, and triumphant, too, for that same reason. And his triumph, when he triumphs, is ours.

James Baldwin – Trích từ tác phẩm Sonny’s Blues (Bài Ca Buồn của Sonny)

Tất cả những điều tôi hiểu biết về âm nhạc là không mấy người thật sự nghe nhạc. Ngay cả những lúc thật hiếm hoi, khi lòng chúng ta mở cửa, cho âm nhạc đi vào, những điều chủ yếu chúng ta nghe, hoặc nghe để phụ họa, là những điều rất riêng tư, những ký ức đã và đang biến mất. Nhưng người nhạc sĩ sáng tạo ra âm nhạc thì lại nghe cái gì đó rất khác, anh ấy phải đối phó với cái tiếng gào thét đang dâng lên trong hố thẳm của tâm hồn và thiết lập trật tự trên cái tiếng gào thét ấy khi nó xuất hiện. Cái đã trổi dậy bên trong anh ấy, lại nằm ở một trạng thái trật tự khác, càng đáng khiếp hãi hơn vì nó không có lời nói, rồi cũng vì không có lời nói mà nó thắng thế. Và sự thắng cuộc của người nhạc sĩ, khi anh ấy thật sự thắng, cũng là sự thắng cuộc của chúng ta.

Không hiểu nghĩa chữ hear corroborated. Ai biết chỉ dùm, tôi cám ơn.

CON ĐƯỜNG TƠ LỤA P. 4

Tác giả: Đặng Đình Túy

Kẻ lữ hành rất ghét những con đường chia nhánh. Ngay trạm chờ xe búyt có hai người ngồi. Hỏi họ xem sao : -Xin làm ơn chỉ dùm đường về Beykoy phải quẹo phải hay trái ? Hai người kẻ nào cũng làm ra bộ thạo nhưng mỗi người chỉ mỗi đường. –Như vậy có nghĩa là cả hai đều dẫn về Beykoy ? –Không. Cả hai cùng lên tiếng. Và họ cãi nhau, người nào cũng cho là mình đúng. Có thêm hai người đi xe đạp  xen vô (ở Thổ bất cứ cuộc nói chuyện nào cũng có người xía vô) và cuối cùng một người bảo : -Tôi về Beykoy đây, hãy đi với tôi. Một trong hai đặt bị mang vai của OB lên poọc-baga. Khi họ đến Beykoy. Họ chia tay nhau; vai Bernard trở lại chịu đựng chiếc bị. Continue reading CON ĐƯỜNG TƠ LỤA P. 4

CON ĐƯỜNG TƠ LỤA P. 3

Tác giả: Bernard Ollivier; Đặng Đình Túy lược thuật.

Khoảng 17g chiều ông đạt đến địa điểm mà ông dự tính khi sáng, Ambardjeu. Tính theo bản đồ ông đã đi 35km kỳ thật phải cộng thêm những đoạn đường đi lạc nên có thể ông đã đạt tới hơn 40 cây số đường bộ trong ngày! Sự gắng sức đã khiến thân thể cưỡng lại sự ngừng nghỉ khi vừa nhìn thấy điểm đến. Trong những ngày đầu vì các cơ bắp bị đòi hỏi phải cố gắng quá nhiều nên lúc nghỉ mình mẩy ta ê ẩm khó lòng để bắt đầu một ngày mới. Thêm vào đó các vùng cọ xát nhiều như bàn chân, đùi, mông cùng những chỗ va chạm thí dụ hai vai, lưng và mông chịu sức nặng của bị mang đều phồng và dộp, dù rằng những loại thương tích như vậy chỉ ở phía ngoài da, sẽ lành trong vòng 10 ngày thôi. Bernard đã đốt giai đoạn sớm: ngày hôm sau ông sẽ đến Sakarya cách 202 cây số kể từ điểm khởi hành mà khi ở nhà ông dự tính sẽ đi trong 8 ngày; ngày mai chỉ mới là ngày thứ sáu của cuộc hành trình. Continue reading CON ĐƯỜNG TƠ LỤA P. 3

CON ĐƯỜNG TƠ LỤA P. 2

Tác giả: Bernard Ollivier; Lược thuật: Đặng Đình Túy

silk road

Mặt trời lên cao. Vì tấm bản đồ của ông có tỷ lệ quá lớn nên ông không tìm được tên ngôi làng ông nhằm tới và dù ông vượt qua nhiều ngả tư ông không tìm thấy bảng hiệu chỉ đường hoặc mang tên nơi chốn (Ở Việt Nam ta, nhà nước đã nghĩ đến việc ấy chưa, khi chọn du lịch làm một trong những mục tiêu phát triển kinh tế ?). Đã hai giờ đồng hồ loay hoay trong cánh rừng rậm ông không thể biết là ông đang ở đâu. Gặp một  người dân quê hỏi thăm hướng về Darleuk mà Bernard qua sự nhận định trên bản đồ tin rằng nó ở về phía bắc thì anh ta lại chỉ ông đi về nam. Ông chọn may rủi hướng bắc mà tiến thêm khoảng một tiếng đồng hồ nữa thì gặp một toán đi pic-nic từ Istanbul lại mời ông ăn bữa trưa. Ông dùng với họ bữa ăn nhưng ngược lại họ chẳng giúp được việc chỉ đường cho ông. Lại liều lĩnh đi thêm một đoạn đường trong rừng trước khi gặp mấy anh thợ rừng đang cưa gỗ. Hỏi thăm đường về Darleuk, một kẻ trong bọn đến giảng giải một hồi và nhận ra rằng Bernard chẳng hiểu gì bèn chạy đi tìm một người khác đang làm việc một nơi xa hơn. Continue reading CON ĐƯỜNG TƠ LỤA P. 2

Chọn thơ

“I have no method for picking poems. I simply pick what pleases me. I am not concerned with truth, nor with conventional notions of what is beautiful. I tend to like poems that engage me – that is to say, which do not bore me. I like elaboration, but I am often taken by simplicity. Cadences move me, but flatness can also seduce. Sense, so long as it’s not too familiar, is a pleasure, but so is nonsense when shrewdly exploited. Clearly, I have no set notion about what a poem ought to be.”

Mark Strand

“Tôi chọn thơ không dựa vào phương pháp nào cả. Tôi chỉ chọn bài thơ nào tôi thích. Tôi không quan tâm đến sự thật, hay là những qui luật thường dùng để nói về cái đẹp. Tôi thường chọn những bài thơ thu hút tôi – hay nói khác hơn là tôi không thấy chán. Tôi thích sự cẩn thận ý tứ cao siêu, nhưng thường xuyên tôi nghiêng về sự đơn giản. Tôi yêu âm điệu trầm bổng nhưng tôi cũng mê thơ đơn điệu. Nghĩa lý, nếu đừng quen thuộc quá, là một lạc thú, nhưng cái vô nghĩa lý cũng thú vị nếu biết cách sử dụng chữ nghĩa. Rõ ràng là, tôi không có khái niệm gì về một bài thơ thì phải như thế nào.”

Mark Strand (April 11, 1934) nhà thơ Hoa Kỳ, gốc Canada, nhà văn chuyên viết tiểu luận, và cũng là dịch giả. Giáo sư Đại học. Nhà thơ vinh danh của Hoa Kỳ năm 1990.

CON ĐƯỜNG TƠ LỤA P. 1

CON ĐƯỜNG TƠ LỤA

(route de la soie/silk road)

Tác giả: Bernard Ollivier; Đặng đình-Túy  lược thuật

 

bản đồ silk-routeXin nói ngay rằng tôi không có ý định thuật chuyện lịch sử ; câu chuyện bắt nguồn từ một  hứng khởi hẹp hòi nhỏ mọn hơn nhiều, đấy là những suy nghĩ liên quan đến tuổi già. Sau thời gian hoạt động cật lực để tìm cái sống -nhất là đối với những thân phận di cư như chúng ta – để nuôi gia đình con cái, tái lập cuộc sống vật chất cho những kẻ thân yêu, có một ngày chúng ta đối mặt với ngưỡng cửa tuổi tác và tự nhủ rằng, thôi bôn ba vất vả từng ấy đủ rồi, giờ này dừng lại cũng đã vừa. Sau nhiều năm mệt nhọc, nghĩ hưu được xem như thứ phần thưởng, kẻ hưu trí hân hoan đón nhận. Cảm giác ấy tràn đầy ấm áp có thể chỉ ở giai đoạn đầu ; sau đó thì vì thói quen hoạt động nhiều năm, cuộc dưỡng già dần dần trở thành vô vị, nhiều khi còn gây thêm căn bệnh trầm cảm.  Đương sự tự hỏi : ta phải làm gì đây để tiêu cho hết những ngày tháng còn lại trước khi làm cuộc viễn du chót ? Ngoại trừ những kẻ thích hưởng thụ  thích vui chơi thì đấy là lúc nên tận hưởng khi họ còn đầy đủ sức khỏe, nhưng cũng có những người mong làm những việc có ý nghĩa hơn, ít ra là có ý nghĩa với chính họ. Continue reading CON ĐƯỜNG TƠ LỤA P. 1

Quỷ sứ

Evil

Looks like what drives me crazy
don’t have no effect on you –
but I’m gonna keep on at it
till it drives you crazy, too.
Langston Hughes

Quỷ sứ

Dường như cái làm anh điên tiết
chẳng nhằm nhò gì với em
nhưng anh sẽ tiếp tục làm
cho đến khi em cũng điên luôn

Bà Tám dịch