Istanbul

bìa ngoài
Bìa ngoài
có tên dịch giả
Bên trong với tên dịch giả Nguyễn Quốc Trụ

Nhận được quà lì xì của dịch giả Nguyễn Quốc Trụ. Xin cảm ơn Bác.

Tôi đọc quyển sách mấy hôm nay, thường là lúc mới ngủ dậy, chưa muốn ra khỏi giường, cứ trùm chăn mà đọc. Trước quyển Istanbul, tôi có đọc Snow, và Other Colors nên có phần nào biết trước văn phong của ông Pamuk. Nếu so ba quyển sách tôi đã đọc, thì tôi thích Snow nhất dù nó khô khan và mang đầy tính chất chính trị. Other Colors và Istanbul dễ đọc hơn. Có lẽ sở thích đọc của tôi thiên về plot and structure. Sách hồi ký và tự sự kể chuyện thường làm tôi mất kiên nhẫn. Orhan Pamuk là nhà văn được trao tặng giải văn chương Nobel, do đó không thể nói là sách của ông không hay. Ở vị trí độc giả, tôi thấy Istanbul hay, ngay cả khi nó không hợp với sở thích của tôi. Istanbul, độc giả không nhất thiết phải đọc theo thứ tự từ đầu đến cuối. Có thể mở một chương bất kỳ đọc và ngừng lúc nào cũng được. Hôm sau, hay tuần sau đọc tiếp vẫn thảnh thơi vì nó không đòi hỏi độc giả phải suy diễn dùng chi tiết trong quá khứ để giải thích chuyện sẽ xảy ra trong tương lai, theo kiểu plot and structure.

Cách dịch và văn phong của dịch giả thì rất tuyệt, không thể không khen. Từ khi tôi đến với thế giới văn học mạng thì Nguyễn Quốc Trụ đã lừng lững khắp nơi. Có nhiều khi tôi không thích cái “lèm bèm” (chữ của ông nói về văn của ông) nhưng tôi vẫn nhận ra, ông có một tâm hồn mềm mại nhưng cố dấu, có lẽ vì mắc cỡ, cái mềm mại này làm ông kém hào hùng (cái hào hùng của một con gà chọi 🙂 ). Tôi cũng nhận ra ông rất yêu, và rất sợ, các nhà văn nhà thơ nữ. Họ, các nhà văn nhà thơ nữ, Bắc hay Nam, đều là những “thánh cô” âm thầm của ông. Nguyễn Quốc Trụ có thể chọt vài câu tấn công các nhà văn, nhà phê bình nam giới, nhất là những nhà văn hay nhà phê bình nổi tiếng, và nhất là nổi tiếng trí thức; tuy những câu chỉ chọt này nhiều khi “trớt quớt,” ông bao giờ cũng khen tặng các vị nữ lưu. Khen cũng rất thật tình, rất ga lăng.

Cho dù ông có “chướng khí kỳ đời” hay “lèm bèm” tôi vẫn nhận ra giọng văn rất mềm mại của ông. Không phải nữ tính, nhưng nó có chút thơ nên rất dịu dàng. Một giọng văn không thích hợp mấy cho những bài nghị luận hay đầy khí chất học giả, nhưng nó là giọng văn thích hợp cho lối văn tự sự của Istanbul của Pamuk. Trước khi đọc Istanbul, tôi cũng nghĩ văn của ông nếu dịch quyển “The English Patient” sẽ rất hợp.

Tôi ít khi đọc sách tiếng Anh dịch ra tiếng Việt, tại vì tìm sách tiếng Anh dễ hơn ở cái xứ Hoa kỳ này. Tuy nhiên, quyển Istanbul đọc bằng tiếng Việt của Nguyễn Quốc Trụ khiến tôi quí sách dịch hơn, vì nó dễ đọc, có thể đọc nhanh mà vẫn thấy thấm được lời và ý văn.

Dù ông là người Bắc (di cư năm 1954) ông lại dùng chữ rất đặc thù của miền Nam.

Trang 38, “Cảm quan ấy được chứng nghiệm liền sau đó, trong một lần cãi lộn kéo dài hơn lệ thường của cha mẹ tôi, và mẹ tôi bỏ đi, cô người làm phải trông nom chúng tôi tắm cho tôi. Bằng một cái giọng tịnh không có chút cảm thông nào, cô mắng tôi là “đồ cậu chó.”” (Phải là người đọc sách miền Nam mới biết và hiểu chữ cậu chó mà không cần lời giải thích)

“Ê này, đừng đung đưa hai cái cẳng của mi nữa,…” (tr. 41).
“Chen vai thúc cùi chỏ” (tr. 54)
“Thượng cẳng chân hạ cẳng tay” (tr. 62)
Ở một trang nào đó, ông dịch chữ day dreams thành ra cơn mê ngày. Nhiều lần tôi bắt gặp trên trang Tin Văn những chữ ông chọn dịch tôi thường gật gù thầm công nhận chữ ấy hay. Rất tiếc đã không ghi lại nên không nhớ.

Đây là chỉ một vài thí dụ. Cũng xin khen ngợi biên tập viên, rất là cao thủ, nên đã không đồng hóa giọng văn của Nguyễn Quốc Trụ.

 

Bơi ngược dòng văn hóa phụ hệ

Nguyễn thị Hoàng –  Bơi Ngược Dòng Văn Hóa Phụ Hệ Bằng Vòng Tay Học Trò

Tác giả: Nguyễn thị Hải Hà

“Her wounds came from the same source as her power” – Adrienne Rich

Tôi chú ý đến quyển Vòng Tay Học Trò vì những lời đả kích dành cho nó. Tạp chí “Quần Chúng” bộ mới số 2, đăng một mẩu quảng cáo với giọng điệu đao to búa lớn: “Tiểu Thuyết của Nguyễn thị Hoàng: Sự buôn lậu tư tưởng trong một con bệnh dâm thành phố?” Nhà văn Nhật Tiến trong một bài đăng trên báo Bách Khoa năm 1968 đã nhận định truyện Vòng Tay Học Trò là táo bạo. Buổi thảo luận Bàn Tròn (đăng trên Văn số 206 năm 1972) bao gồm bảy nhà văn danh tiếng của miền Nam trước năm 1975 như Mai Thảo, Viên Linh, Huỳnh Phan Anh, Mặc Đỗ, Nguyễn Xuân Hoàng, Dương Nghiễm Mậu và Nguyễn Đình Toàn đã đưa ra nhiều chi tiết quí giá cho độc giả chút khái niệm và hình ảnh về văn chương và xã hội, đặc biệt là những suy nghĩ của các ông về năm nhà văn nữ đang “làm mưa làm gió” trên văn trường lúc bấy giờ. Dương Nghiễm Mậu so sánh Vòng Tay Học Trò với hiện tượng Quỳnh Dao nhưng nhà văn Viên Linh không đồng ý, bảo rằng:  “Quỳnh Dao viết về cái trong sáng, không viết về cái nhầy nhụa.” Câu phát biểu ấy khiến người đọc hơn bốn mươi năm sau không khỏi nghĩ rằng có cái gì đó nhầy nhụa trong quyển tiểu thuyết ngắn (novella) Vòng Tay Học Trò. Các nhà văn khác trong Bàn Tròn tuy dùng chữ nhẹ nhàng hơn, nhưng có đến khoảng mười bảy lần chữ “táo bạo” được dùng để miêu tả văn chương nữ lúc bấy giờ. Tập San Sinh Viên cho rằng tác phẩm Vòng Tay Học Trò là “trường hợp ngoại lệ, mất thăng bằng, bệnh hoạn…”Vòng Tay Học Trò còn bị chê là lai căng, đọc vào chỉ thấy chất Tây chứ không thấy bản chất phụ nữ Việt Nam[1].

Táo bạo cỡ nào, bệnh hoạn ra làm sao, hẳn đây là một tác phẩm viết về tình dục, tôi tự hỏi. Táo bạo cỡ Fear of Flying của Erica Jong, Nhật Ký của Anais Nin, Tropic of Cancer của Henry Miller, hay Phu Nhân Chatterley của D. H. Lawrence? Fear of Flying miêu tả mơ tưởng tình dục (sexual fantasies) của một người phụ nữ thuộc giai cấp trung lưu với chồng và người tình. Anais Nin, là người tình của Henry Miller hay viết những đoạn nhật ký rất gợi tình, khiêu dâm (erotica) về những người phụ nữ trong đó có June, vợ của Miller. Tropic of Cancer của Miller là tiểu thuyết khiêu dâm bị cấm xuất bản khá lâu. Lawrence viết về sự ngoại tình của một người đàn bà thuộc giai cấp quí tộc với một người thợ săn cung cấp thịt cho gia đình. Lawrence viết về tình dục nhưng không tục tằn thô bạo như Miller. Còn nếu nói Vòng Tay Học Trò thuộc loại bệnh dâm thì đây thuộc loại bệnh gì? Bệnh ấu dâm như Lolita của Nabokov, hay ác dâm như Fifty Shades of Grey của E. L. James chiếm danh sách bán chạy nhất của New York Times cả năm trời? Hay vừa ác dâm vừa khổ dâm như The Secretary của Mary Gaitskill? Mở dấu ngoặc ở đây kẻo có ngày độc giả phát giác tôi nói dối thì xấu hổ. Sự thật tôi đọc chỉ có vài chục trang của Miller vì tục quá chịu không nổi, và chỉ đọc hai trăm trang trong bộ 50 sắc thái của Grey, bỏ nửa chừng vì chán.

Cô giáo Trâm, nhân vật chính, ở biệt thự Tây, nghe nhạc Tây, xem phim Mỹ (phụ đề Pháp Ngữ), ăn xúp nấu kiểu Tây, nhắc đến tên của những nhà văn Tây như George Sand và Sagan. Cô huýt sáo như đàn ông và hút thuốc như đàn bà Tây. Về mặt hút thuốc, các bà cụ ở làng Cẩm Lệ chuyên làm thuốc lá, cả trăm năm trước, cũng hút thuốc phì phèo mỗi điếu thuốc to bằng ngón tay thì có Tây không? Cái Tây của cô giáo Trâm chỉ là hình thức bên ngoài, một thứ thời trang. Người đọc, kỹ một chút sẽ thấy; Trâm săn sóc đám học trò nghèo, e ngại miệng tiếng thị phi nhưng vẫn đặt nhu cầu của tha nhân lên trên lợi ích cá nhân, hành động này biểu lộ bản tính của người phụ nữ Việt Nam. Khi lỡ yêu chú học trò bé bỏng, tâm tư của cô giáo bị dằn vặt âu lo; đó cũng là một tính chất của đàn bà Việt Nam.

Nếu đọc Vòng Tay Học Trò, chỉ chú trọng văn bản; hay chỉ dựa vào sự tương tác của người đọc (hơn ba mươi năm làm quen với sách báo phim ảnh Hoa Kỳ) và tác phẩm, độc giả sẽ cho rằng đây là loại “chick lit”, tiểu thuyết tình cảm lãng mạn dành cho các cô gái trẻ mới lớn lên và bắt đầu yêu. Vòng Tay Học Trò không chứa đựng ý thức chính trị (dù ở VN lúc ấy cuộc chiến đang leo thang), cộng với văn phong lãng mạn, đậm nét thơ, hay tả cảnh đẹp của thiên nhiên, càng làm người ta chú ý đến yếu tố non trẻ của tác phẩm đầu tay. Độc giả có đốt đuốc đi tìm suốt quyển sách cũng sẽ không thấy một chữ nào nói về bộ phận sinh dục, tả chân những màn làm tình nóng bỏng, hay kể chuyện còng tay cùm chân, đét vào mông, để tìm khoái cảm tình dục, làm sao có thể kết luận đây là một tác phẩm bệnh hoạn về tình dục? Vòng Tay Học Trò bị kết án phi luân, Đào Huy Đán[2] lập lại lời của một nhà phê bình, vì tác phẩm này chạm vào hai điều cấm kỵ (taboo) của nền văn hóa phụ hệ Việt Nam. Một, người đàn bà yêu người con trai nhỏ tuổi hơn. Hai, độc hại hơn, người đàn bà này lại là cô giáo của chính người cô yêu. Một người “sính” dùng lý luận của Freud để phân tích văn học có thể kêu lên đây là hiện tượng Oedipus. Cô giáo được so sánh với hình ảnh của người mẹ và vì thế người ta dễ liên tưởng đến chuyện loạn luân.

Phải đặt tác phẩm Vòng Tay Học Trò ở giữa nền văn hóa phụ hệ của Việt Nam mới hiểu tại sao tác phẩm này bị lên án. Với phong tục Việt Nam, người chồng lớn tuổi hơn người vợ là chuyện dĩ nhiên, thậm chí kể cả những cô vợ vẫn còn là bé con. “Lấy chồng từ thuở mười ba. Sang năm mười tám thiếp đà năm con. Ra đường thiếp hãy còn son. Về nhà thiếp đã năm con cùng chàng.” Người ta chê cười những người phụ nữ lấy chồng trẻ con. “Đòng đòng cõng chồng đi chơi. Đi đến chỗ lội đánh rơi mất chồng. Chị em ơi cho tôi mượn cái gàu sòng. Để tôi tát nước vớt chồng tôi lên.” Đối với người Việt Nam, môi trường giáo dục là môi trường đạo đức. Nào là “nhất tự vi sư, bán tự vi sư.” Nào là “không thầy đố mày làm nên”. Nào là “muốn sang thì bắc cầu kiều. Muốn con hay chữ phải yêu mến thầy.” Thầy là hình ảnh của người cha. Và cô giáo, dĩ nhiên, được liên tưởng với vai trò người mẹ. Trên thực tế, một cô giáo dạy đệ nhất cấp, mới ra trường có thể chừng hai mươi. Một học sinh đệ nhị cấp, học trễ tuổi, hay khai sụt tuổi để trốn lính, có thể  mười chín hoặc đôi mươi, nhiều người có vóc dáng to lớn hơn cả cô giáo dạy họ. Điều trớ trêu là, tình yêu của người đàn ông trưởng thành với một cô bé “tuổi của nàng tôi nhớ chỉ mười ba”, hay của thầy giáo với học trò, lại thường được ca tụng qua những cuốn tiểu thuyết hay những bài thơ lãng mạn. Một trường hợp có thật, chú bé mười một mười hai, yêu một người con gái lớn tuổi hơn, vẫn yêu “chị” sau khi “chị” có chồng. Chú kể lại mối tình bằng bài thơ với những câu “đứa nào tìm được Lá Diêu Bông, từ nay chị gọi là chồng” thì thiên hạ suýt xoa khen. Bà Duras đưa cô bé mười lăm tuổi người Pháp quyến rũ người đàn ông Việt gốc Tàu lớn hơn cô mười hai tuổi để lấy tiền, vào quyển Người Tình, chẳng những không ai mắng chửi dâm loạn mà còn trao tặng cho bà giải thưởng Goncourt.

Chuyện người đàn bà yêu một người con trai trẻ tuổi hơn mình không phải là chuyện hiếm hay chỉ có trong tiểu thuyết và phim ảnh. Trước khi Vòng Tay Học Trò xuất hiện (1964), đã có Anna Karenina của Leon Tolstoi đăng từng kỳ kéo dài mấy năm trời (1873-1877), The Awakening (Thức Tỉnh) của Kate Chopin (1899), và phim Tea and Sympathy (1956). Sau Vòng Tay Học Trò có phim The Graduate (1967), Summer of ‘42 dựa vào hồi ký của Herman Raucher (1971), The Reader của Bernhard Schlink truyện Đức dịch sang tiếng Anh (1997) là một vài thí dụ. Trên thực tế, ở Tây phương, không ít phụ nữ kết hôn với đàn ông trẻ hơn họ hàng chục tuổi; Mary Tyler Moore, Demi Moore, Elizabeth Taylor, là một vài thí dụ. Tất cả những sách và phim nói trên đều nổi tiếng và được yêu mến. Tuy nhiên, tác phẩm có ảnh hưởng sâu đậm đến Vòng Tay Học Trò là cuốn phim Tea and Sympathy (Những Cuộc Uống Trà và Lòng Thương Xót). Đây là một vở kịch của Robert Anderson ra đời năm 1953 và chuyển thành phim năm 1956. Phim Mỹ được chuyển sang tiếng Pháp với tựa đề, Thé et Sympathie; Minh nhân vật trong truyện Vòng Tay Học Trò đã nhắc đến phim này với cô giáo Trâm.

Tea and Sympathy nói về một cậu học trò Tom Robinson Lee mười bảy tuổi, vừa chuyển sang trường mới. Tom nhạy cảm dịu dàng bị xem là có nữ tính (hay đồng tính) thường bị bạn học bắt nạt. Phim cho người xem thấy quan niệm về tình dục và nam tính của xã hội thời bấy giờ. Laura Reynolds, vợ của vị giáo viên ban thể thao, bênh vực cậu bé. Laura không được chồng bày tỏ lòng yêu thương và chăm sóc. Sự nhạy cảm và quan tâm của Tom làm nảy sinh tình cảm giữa Tom và Laura. Tom thú nhận cậu luôn có cảm tình, đôi lần đi đến chỗ thầm yêu những người phụ nữ lớn tuổi hơn cậu, có lẽ vì thiếu tình yêu của mẹ. Mẹ cậu bỏ đi khi cậu còn bé. Bố cậu nhìn thấy bản chất dịu dàng của cậu lại sợ rằng cậu là người đồng tính luyến ái. Ông bố và các bạn học là áp lực khiến cậu bé tìm cách học vỡ lòng tình dục với một cô gái điếm tên Ellie. Bài học thất bại, cậu bị đuổi học, bạn bè trêu chọc, Tom xấu hổ và thất vọng nên tự tử. Laura khuyên giải, hai người trao đổi cái hôn, Laura nói rằng “nhiều năm sau, khi cậu kể chuyện này, và cậu sẽ, xin hãy nhớ giữ lòng nhân hậu.” Phim của thời 1956 luôn kín đáo. Đạo diễn chỉ cho thấy cái hôn, nhưng người xem phim thời bấy giờ có lẽ hiểu rằng giữa Laura và Tom tiến xa hơn một chút, vì sau cái hôn vào buổi chiều ở một góc vắng trong sân cù, cậu bé Tom không còn nghi ngờ bản chất đàn ông của cậu, trở thành nhà văn có vợ con. Mười năm sau trở về thăm trường cũ, cậu gặp lại vị giáo viên phụ trách môn thể thao, khi hỏi thăm về Laura cậu nhận được lá thư Laura để lại. Laura kể rằng sau buổi chiều ấy, nàng không thể nào trở lại với người chồng không yêu. Nàng bỏ đi nhưng lòng vẫn mang cảm tình dành cho cậu bé.

Giữa Tea and Sympathy và Vòng Tay Học Trò có một điểm tương đồng. Cùng là tình yêu một phụ nữ với một cậu học sinh, trong khi Tea and Sympathy nhấn mạnh sự tìm kiếm tình yêu và tìm hiểu dục tính của Tom, quan sát nỗi buồn chán (của Laura) vì không được cống hiến khả năng vào xã hội của một người phụ nữ trung lưu Hoa Kỳ[3] thì Vòng Tay Học Trò cho thấy sự kháng cự nền văn hóa phụ hệ ở cô giáo Trâm. Lớn lên với quan niệm “tại gia tùng phụ, xuất giá tùng phu, phu tử tùng tử,”phu xướng phụ tùy”, và “quyền huynh thế phụ” cũng như thường được nghe nhắc những câu thơ của Bạch Cư Dị “Nhân sinh mạc tác phụ nhân thân, bách niên khổ lạc do tha nhân,” (ở đời chớ làm thân đàn bà, trăm năm vui khổ do người ta) tôi thông cảm cái uất ức vì bị gò ép trong văn hóa phụ hệ của người cung nữ trong Cung Oán Ngâm Khúc “bực mình muốn đạp tiêu phòng mà ra”. Từ đó tôi nhận thấy sự kháng cự một xã hội gò bó của nhà văn Nguyễn thị Hoàng qua tác phẩm Vòng Tay Học Trò là điều tất nhiên. Vào thập niên sáu mươi, ý thức nữ quyền bắt đầu phát triển mạnh ở khắp nơi trên thế giới. Việt Nam thầm lặng đón nhận làn gió ý thức nữ quyền từ văn học Pháp và Hoa Kỳ bay sang.

Tôi cẩn thận, không gán nhãn hiệu nữ quyền tùy tiện. Rất nhiều nhà văn từ chối cái danh hiệu nữ quyền thí dụ như Doris Lessing và Alice Munro. Tôi sẽ đưa ra những chi tiết trong Vòng Tay Học Trò để giải thích vì sao tôi cho rằng tác phẩm này mang ý thức nữ quyền trong thời kỳ nữ quyền của Việt Nam vẫn còn phôi thai.

Vòng Tay Học Trò, chứa đựng ý thức nữ quyền trong thời kỳ phôi thai, có nhiều điểm tương đồng với The Awakening (Thức Tỉnh, 1899) của Kate Chopin (1850 – 1904). Edna Pointellier, nhân vật nữ chính, có chồng khá giả và hai đứa con. Cảm thấy bị vây hãm trong đời sống làm mẹ và làm vợ, Edna muốn được tự do và trở thành nhà văn kiêm họa sĩ. Trong một cuộc nghỉ hè, Edna quen và đem lòng yêu Robert Lebrun, một thanh niên trẻ tuổi hơn nàng. Khác với Anna Karenina bị lệ thuộc tài chánh vào chồng, Edna có tiền do bố của nàng để lại. Bởi vì mơ ước được tự do hoàn toàn chiếm ngự tư tưởng nàng khiến nàng đâm ra có những cử chỉ khó hiểu, chồng nàng cho rằng thái độ bất thường của nàng, là một căn bệnh tâm lý. Khi chồng nàng mang hai đứa con đi xa, nàng dọn ra khỏi nhà, mua một căn nhà nhỏ và sống riêng để được tự do cả vật chất lẫn tinh thần. Edna theo đuổi mối tình với Robert, nhưng không thành. Truyện kết thúc ở chỗ Edna bơi ra ngoài khơi, càng ra xa nàng càng thấy tự do và không nghĩ đến chuyện quay vào bờ. Cách kết thúc của Kate Chopin đưa đến hai kết luận. Một số người cho rằng Edna chọn cách chết đuối vì không muốn chịu thua sức ép của xã hội và đánh mất tự do của nàng. Một nhóm khác, ít người hơn, cho rằng, Edna không nhất thiết phải chết đuối và tiếp tục sống hưởng thụ sự tự do của nàng. Sau khi tác phẩm Thức Tỉnh ra đời, nhà văn Kate Chopin bị xã hội tẩy chay. Phụ nữ lên án tác phẩm của Chopin vi phạm đạo đức xã hội vì nhân vật Edna chẳng những đã bỏ chồng mà còn bỏ cả con. Thậm chí Câu Lạc Bộ tác giả Chopin thường đến sinh hoạt hằng ngày cũng rút lại thẻ hội viên của bà. Đang là nhà văn có sức viết rất mạnh, bỗng dưng bà bị cô lập, không thể xuất bản sách được nữa. Sau khi Chopin qua đời, không mấy ai nghĩ đến tác phẩm của bà, thường bị giới phê bình cho là loại tác phẩm của địa phương. Mãi về sau, khi phong trào nữ quyền trở nên lớn mạnh, bắt đầu khôi phục những tác phẩm biểu lộ ý thức nữ quyền, người ta mới chú ý đến tác phẩm của bà, đặc biệt là The Storm, The Story of an Hour, và The Awakening.

Sandra Lee Bartky viết, có ba loại áp bức tâm lý đặt lên phụ nữ: thành kiến, thống trị văn hóa, và xem họ như một đối tượng tình dục. Phụ nữ, cũng như người dân bị đô hộ lâu ngày, dần dần chấp nhận sự áp bức và trở nên thuần phục. Phụ nữ bất tuân phục một cách ngấm ngầm ở đâu và thời nào cũng có. Phát hiện và chấp nhận sự áp bức mỗi phụ nữ có mức độ khác nhau[4]. Bartky nói: “To be a feminist, one has to become one.” (Bartky, p.11). Tôi xin dịch thoát nghĩa như sau. Để mang danh là một nhà nữ quyền, trước nhất người ấy phải làm cái gì đó để trở thành nhà nữ quyền. Tức là phải có sự thay đổi trong hành động và tư tưởng. Diễn biến này sâu sắc, phức tạp, thay đổi ở từng cá nhân và không phải dễ dàng nhận ra. Bà đưa ra một vài thí dụ như đang là nhà nội trợ người phụ nữ muốn trở thành người có nghề chyên môn, hay có những hành động chống đối chính trị, hay làm một cái gì đó trái ngược với những gì xã hội định sẵn cho vai trò phụ nữ, thậm chí như : “ở tù, không dùng son phấn trang điểm nữa, cạo lông chân, bắt đầu học Thái Cực Đạo, và thay đổi ý thức chính trị hoàn toàn”[5] (Bartky, p.12). Trong tác phẩm Vòng Tay Học Trò, Trâm muốn tự chủ, tự lực và sống độc lập trong xã hội. Một trong những điều kiện quan trọng nhất để được quyền bình đẳng với nam giới là sự độc lập tài chính. Cô giáo Trâm bỏ học để đi dạy vì đây là một phương tiện thích hợp với khả năng của nàng để đưa đến sự độc lập về tài chánh, đồng thời đây cũng là một lãnh vực mà nền văn hóa phụ hệ chấp nhận sự có mặt của phụ nữ. Trâm hút thuốc và huýt sáo như đàn ông, và chứng tỏ khả năng tự chủ tự lập của nàng bằng cách đứng ra thuê người sửa chữa căn biệt thự của người Pháp đang bị hư hại nặng. Từ bỏ Huế, và Sài Gòn, Trâm muốn từ bỏ cái quá khứ ăn chơi bất tận với những mối tình không như ý ở Sài Gòn, và đồng thời muốn thoát khỏi khuôn phép của gia đình cũng như sự nghiêm khắc của xã hội Huế. “Ở Sàigòn là nỗi kiêu hãnh liều lĩnh bất chấp thiên hạ để dám sống, để phá đời, để hưởng đời. Ở đây là sự kiêu hãnh liều lĩnh bất chấp để gây dựng cho mình, để vạch lối riêng không cần đến những đường mòn của thiên hạ” (VTHT, trang 3).

Tuy nhiên, đi đâu Trâm cũng không thoát khỏi sự áp bức của nền văn hóa phụ hệ, đặc biệt là trong môi trường giáo dục. Trâm bị vây bủa trong một xã hội của nam giới. Đồng nghiệp của nàng, cấp trên của nàng, học trò của nàng tất cả đều là phái nam. Trâm bị cô lập và cảm thấy cô đơn. Suốt chiều dài tác phẩm độc giả dễ nhận ra rằng, dù là một cô gái đẹp, dễ mến, và nhân hậu, Trâm có một quan điểm khá hằn học với phái nam, nhất là những người có thể đặt áp lực lên nàng. Trâm không ghét Lưu, vì Lưu không săn đuổi nàng, không nhìn nàng như nhìn một đối tượng tình dục. Trâm từ chối Ngữ, và một số người đàn ông khác đã từng theo đuổi nàng,“Nàng nhớ lại những tên người trong ký ức như người lính thắng trận kiểm điểm xác chết của phe địch bỏ lại ở chiến trường. Văn tỉ phú. Marc giáo sư đại học, John sĩ quan Mỹ. Tuấn phi công. Francois ký giả, Hồng nhà văn. Linh con nhà giàu phá sản. Và một khối thằng sinh viên. Một khối thằng học trò choai choai mới lớn say mê của cấm như khoái làm chuyện siêu phàm. Bây giờ họ là những xác chết.”[6] (VTHT, trang 2) bởi vì họ biết quá khứ của nàng. Họ có thể dùng quá khứ của nàng để kềm chế sự độc lập của nàng, bắt nàng tuân theo bổn phận làm vợ, làm mẹ. Với những danh từ (biến thành tĩnh từ) miêu tả nghề nghiệp phía sau tên của những người đàn ông theo đuổi Trâm, độc giả có thể nhìn thấy họ tượng trưng cho giai cấp trung lưu, hay trí thức, và có quyền lực áp đặt lên một cô gái trẻ như Trâm, cai trị nàng hay biến nàng thành đối tượng tình dục của họ.

Trâm đặc biệt có ác cảm với ông Dụ, giám thị trong trường nàng đang dạy, không phải chỉ vì ông là người soi mói tọc mạch chuyện riêng của nàng, mà còn vì ông là hình ảnh tượng trưng cho quyền hành của người cha, người chủ, hay cấp trên, những người có thể thực hiện trừng phạt hay đàn áp những người ở thế yếu như nàng. “Mình có làm gì phạm pháp đâu. Lão ta chỉ có quyền kiểm soát ở trường thôi. Đây là thế giới mình. Nhà này là của mình. Đời sống này là của mình. Không có ai có quyền xâm lấn hay sửa chữa, can cớ gì đến lão ta đâu mà xía vô. Tôi ngủ trong phòng, bên lò sưởi, dưới bếp, ở nhà xe, hay đâu mặc xác tôi chứ, miễn là tôi không ngủ gục trong khi giảng bài, không ngủ quên trong lớp khi tan học. Trong bản nội qui nhà trường không thấy buộc giáo sư phải ngủ trên giường, cấm giáo sư nằm giữa sàn nhà, trước lò sưởi. Cũng như pháp luật không cấm đoán đàn bà sống độc thân. Vậy thì tôi muốn sống như thế đó. Và tôi có quyền sống như thế. Có hại gì ai không? Có làm mất mát gì của ông đâu?” (VTHT, tr. 53-54)

Trâm chống đối cả nền giáo dục mà nàng xem là giả dối, giáo điều. Giảng giải lý thuyết, áp dụng những nguyên tắc cổ điển sáo hủ. Như người ta lơ đễnh rải lá dâu cho tằm ăn trong khi tằm đã biến hình thành con nhộng trong cái kén. Học trò cứ ngồi đó, thờ ơ chép bài, lơ đãng nghe giảng, tìm cách này hay cách khác, tiết kiệm những suy tư về học tập, để chín phần mười tâm trí phiêu du theo những thắc mắc riêng tư. Thầy giáo cứ viết, cứ nói, cứ lập đi lập lại như cái máy hát bị hỏng một điệp khúc nhàm chán về những qui tắc mà chính mình cũng không muốn áp dụng trong đời sống. Những vấn đề đạo đức, những bài học công dân, giáo sư thao thao bất tuyệt, khoác cho mình vẻ đạo mạo của người truyền giáo mà không bao giờ nhận định rằng trong đám người nghe còn phải có cả chính mình. Sự giả dối quen thuộc đến nỗi không ai chú ý đến hiện diện trơ tráo của nó, và vô tình, người mang mặt nạ với kẻ khác và với chính mình nữa.”(VTHT, tr. 67)

Kháng cự cả một chế độ phụ hệ chung quanh nàng, Trâm chỉ có thể biểu lộ quyền lực của nàng qua hai cách, từ chối tình yêu của những kẻ si mê nàng, và chọn lựa người nàng yêu.

Trâm chọn Minh không phải vì sự đòi hỏi của tình dục. Trâm chọn Minh vì cậu bé là hình ảnh trái ngược những người đàn ông có quyền lực. Trâm không coi Minh, một cậu bé gầy gò, da trắng môi hồng, là đối tượng có thể kềm chế, kiểm soát, hay trấn áp nàng: “Vòng tay Minh là vòng tay học trò. Nếu coi Minh như một người đàn ông, tôi cũng đã điên cuồng, đã chán mứa, đã cùng cực hoài nghi.” (VTHT, trang 113).

Nhà văn Nguyễn thị Hoàng bỏ lửng đoạn kết của Vòng Tay Học Trò tùy độc giả tưởng tượng đến tương lai của mối tình không được xã hội chấp thuận này. Xem chừng nhà văn Nguyễn thị Hoàng là người thắng thế trong cuộc bơi ngược dòng văn hóa phụ hệ. Trước bà, những nhân vật nữ yêu hay có liên hệ tình dục với các cậu trai trẻ tuổi hơn đều tự tử; như Anna Karenina, Edna Pontellier, hay bỏ đi xa như Laura Reynolds, Dorothy (Summer of ’42), và sau này là Hanna Schmitz (The Reader). Độc giả có thể tưởng tượng được cô giáo Trâm sẽ đoàn tụ với cậu học trò Minh, hai người sống (và có con) với nhau cho đến khi họ chán nhau cãi nhau rồi chia tay, như Demi Moore và Aston Kusher hay Elizabeth Taylor với những người tình trẻ của bà.

Cô giáo Trâm, là người dám đi ngược lại định kiến xã hội đặt ra cho người phụ nữ, nhất là người phụ nữ trong môi trường giáo dục. Cô có nhan sắc và biết dùng nhan sắc của mình để chi phối những người yêu nhan sắc của cô. Trâm thích hợp với câu nói của Adrienne Rich dành cho bà Marie Curie. “Những vết thương của nàng xuất phát từ nguồn quyền lực của nàng.” Cuộc đời của nhà văn Nguyễn thị Hoàng cũng bị ít nhiều thương tích và những thương tích này đã phát xuất từ tác phẩm Vòng Tay Học Trò, nguồn quyền lực của bà. Độc giả tùy quan điểm thẩm mỹ có thể chê tác phẩm Vòng Tay Học Trò là không chứa đựng một tư tưởng lớn nào. Ngay cả so với những quyển “chick lit” hiện nay Vòng Tay Học Trò cũng yếu hơn về sức tưởng tượng và thiếu những màn ái tình cụp lạc. Dù độc giả có chê Vòng Tay Học Trò tôi hy vọng độc giả đồng ý với tôi là nhà văn Nguyễn thị Hoàng rất nghiêm túc khi nghĩ về công việc viết văn: “Muốn viết thành thật phải sống lăn lóc, phải có kinh nghiệm đã. Nhưng đàn bà như vậy thì còn gì. Vả lại, có làm cho hết sức cũng chẳng đi đến đâu, chỉ là hạt bụi, không một tiếng vang nào cả. Chị xem, trong văn học Pháp, Georges Sand có nổi tiếng cũng chỉ vì phụ nữ hiếm trong làng văn, chứ thật ra sự nghiệp của bà ta có đáng gì so với những tác phẩm vĩ đại của các văn hào nam giới. Như thế mà rồi cũng một đời thật sa đọa, tan nát… Rồi bây giờ lại Sagan…” (VTHT, trang 13). Tôi tự hỏi, liệu bà có phiêu lưu vào những cuộc tình tai tiếng để lấy chất liệu và kinh nghiệm sống đưa vào tác phẩm hay không? Tôi cũng hy vọng độc giả đồng ý với tôi, Vòng Tay Học Trò là một trong những tác phẩm có ý thức nữ quyền có thể nói là đầu tiên ở VN khi chủ nghĩa nữ quyền chưa được biết đến một cách sâu rộng. (Tôi mạo muội không nhắc đến nhà thơ Hồ Xuân Hương vì thời điểm nhà thơ này xuất hiện đã cách ra quá xa.)

Ông Nguyễn Nhật Duật trong thảo luận Bàn Tròn đã nói: “Không có một Nguyễn thị Hoàng này sẽ có một Nguyễn thị Hoàng khác.” Tôi không biết ông muốn nói gì, nhưng tôi nghĩ ở thập niên sáu mươi, sự gò bó nghiêm khắc của nền văn hóa phụ hệ là nguyên nhân chín muồi cho những nhà văn nữ quyền xuất hiện. Họ nếu không thể nổi loạn làm một cuộc cách mạng chính trị thì sẽ làm cách mạng văn học.

Bài này đã đăng ở Thư Quán Bản Thảo số 61.

[1] Việt Thường, Một Hiện Tượng Văn Nghệ, quyển 13, Đồng Nai Văn Tập

[2] Đào Huy Đán, Nhìn Qua Văn Đàn Nữ Giới Miền Nam

[3] Phụ nữ trung lưu Tây phương dù có cuộc sống sung túc với bổn phận làm  vợ và làm mẹ vẫn thấy cuộc sống vô vị nhàm chán. Họ vẫn cảm thấy lệ thuộc vào nguồn tài chính chồng và họ muốn đóng góp tài năng cũng như trí tuệ của họ vào xã hội. Betty Friedman quan sát giới phụ nữ trung lưu nhiều năm rồi viết thành quyển the Feminine Mystique (1963). Quyển sách được xem là khởi xướng phong trào nữ quyền đợt thứ nhì ở Hoa Kỳ.

[4] Sandra Lee Bartky, “Toward a Phenomenology of Feminist Consciousness,” in Femininity and Domination (New York and London: Routledge, 1990), p. 13.

[5] Robin Morgan, “Introduction: The Women’s Revolution,” in Sisterhood is Powerful (New York: Random House, 1970), p. xiv. Bartky trích dẫn Morgan trên trang 12 của quyển Femininity and Domination.

[6] Nguyễn thị Hoàng, Vòng Tay Học Trò, vnthuquan.net,  làm thành ebook: Nguyễn Kim Vỹ

In Blackwater Woods – Trong Rừng Nước Đen

To live in this world

Để sống trong cuộc đời này

you must be able
to do three things:
to love what is mortal;
to hold it

Bạn phải có thể
Làm được ba điều:
Yêu sự tử vong
Ôm giữ nó.

against your bones knowing
your own life depends on it;
and, when the time comes to let it go,
to let it go.

Xiết nó vào tận xương, biết rằng
Mạng sống của bạn tùy thuộc vào nó;
Và, đến giờ phút bạn phải buông nó ra,
Hãy buông nó ra.

Mary Oliver (1935 – 2019)

Tôi biết nhà thơ Mary Oliver, cũng như nhạc sĩ Leonard Cohen, qua (đọc blog The Kitchen Window của) cô bạn HN. Một trong những người trẻ hơn tôi một thế hệ, nhưng tôi học được vài điều hay, thú vị. Tôi nhớ đã gặp một bài thơ của bà Mary Oliver khắc vào trong đá xây tường bên trong nhà ga Penn Station New York.

Tôi không biết dịch tựa đề của bài thơ như thế nào. Blackwater là nước thải, nước cống đen ngòm. Rừng thường ở nơi xa cách loài người nên ít bị ô nhiễm. Nước đen ở rừng thường là nước tù đọng, lá rơi rồi mục rữa khiến nước có màu đen và có mùi hôi.

“In Blackwater woods” tạm dịch là “Trong Rừng Nước Đen” trong bài thơ này có thể hiểu như rừng thiêng nước độc, làm người ta sợ hãi? Hay là cánh rừng tượng trưng cho sự chết? Tin bà qua đời, và câu thơ cuối cùng của bài thơ trên đây, “hãy buông nó ra” khiến tôi cảm thấy sự nhẹ tênh của cái chết, và khiến tôi nghe trong đầu mình bài hát “Traveling Light” của ông Cohen, “It’s au revoir, my once so bright, my fallen star.” Có lẽ, bà Oliver cũng như ông Cohen, những người đã chuẩn bị tâm hồn để làm một chuyến viễn du, hành trang thật nhẹ, chỉ có mây, khói, và sương mù.

Ngày 20 January, sửa Rừng Nước Độc thành Rừng Nước Đen lúc 6:47PM.

Nước đông

mặt nước đóng băng

Mấy hôm trước bão tuyết, ở Washington D. C. tuyết rơi nhiều đến độ các cơ quan, công sở cũng như thương mại, đóng cửa. D.C. thường thường ấm hơn New Jersey vài độ, ít khi tuyết rơi nhiều. Mấy năm sau này, thời tiết đảo lộn. New Jersey hôm ấy chỉ có một lớp tuyết mỏng, tan ngay vào lúc mặt trời lên. Sau đó thì trời rất lạnh.

Ven bờ suối, mặt nước đóng băng khá dày. Tấm ảnh trên tôi chụp mặt băng. Ông Tám ném rất mạnh một hòn đá xuống mặt băng để lại dấu rạn nứt (góc trái). Bên góc phải là dấu mũi nhọn của cây gậy đâm lên mặt băng để lại vài dấu trầy xướt.

Lúc nhìn xuống mặt băng, tôi ngạc nhiên thấy có con ếch đang bơi, nhưng không chụp ảnh kịp. Trời lạnh vậy mà ếch vẫn sống được.

ba chùm băng

Ở những nơi nước chảy mạnh, mặt nước không đóng băng. Vài nhánh cây mỏng manh thả xuống gần mặt nước hồ, đêm xuống lạnh hơn, đóng một chùm nước đá. Rất tiếc cái phone chụp không rõ vì khá xa.

Đi mười hai cây số đường rừng, tôi băng ngang qua mười hai (hay hơn, vì có những lúc tôi quên đếm) dòng nước chảy. Gọi là dòng nước chảy nhưng không thể chỉ gọi chung là suối, vì có nơi bề rộng của dòng nước chảy chỉ độ hai gang tay. Có nơi chảy tận dưới thung lũng sâu (gorge). Có con suối rộng phải có cầu bắt ngang. Người Mỹ có nhiều chữ mà tôi không thể tưởng tượng được những danh từ ấy chỉ dòng nước chảy bao lớn. Stream, creek, brook cái nào lớn hơn? Khi nào thì gọi là khê? Khi nào là tuyền? Chữ river thì tôi biết. Thỉnh thoảng gặp người đi. Thỉnh thoảng nghe tiếng chim ngỗng bay thành đàn đi về nơi nào đó ấm áp hơn. Bên cạnh lá vàng khô thỉnh thoảng tôi gặp những tảng đá có rêu xanh che phủ. Ngoài tiếng suối chảy, tiếng chim kêu, tiếng gió rì rào trên những ngọn thông cao vút, rừng mang đầy vẻ  hoang vu, và làm tôi cảm thấy chung quanh tôi là hình ảnh của thanh tịnh.

Mùa đông trong thung lũng xa như một tiếng kinh cầu. Xin mời các bạn nghe “Chiếc Lá Mùa Đông” Gia Huy hát.

Mèo hoang và câu chuyện giết người lần thứ ba

mèo út
Mèo Út

Đây là chàng mèo út. Hồi mới sinh ra Út nhỏ nhất, chậm chạp nhất. Trong khi các anh ăn thức ăn mèo ào ào, chạy nhảy rượt đuổi thì Út nhút nhát trốn đâu đó, ra ăn sau cùng, và không ăn, chỉ đeo theo mẹ đòi bú. Bây giờ thì vẫn nhỏ hơn mèo anh một chút, nhưng đã to lớn hơn mèo mẹ, Củ Gừng. Bây giờ nhiều khi Củ Gừng và mèo anh đi đâu mất, bỏ Út ở lại một mình. Sáng nào khi tôi thức dậy, trời tối om và lạnh -4° C. cũng thấy Út chờ sẵn ở ngoài cửa. Chỉ cần nghe tiếng chân hoặc thấy mở đèn là Út ngó vào cửa kiếm tôi. Thấy tôi là Út nằm lăn ra trên đất, ưỡn bụng như tỏ ý đầu hàng, khuất phục. Út để tôi ôm vào lòng, ẵm trên tay. Chỉ thân thiện với tôi thôi. Thấy người khác là bỏ chạy thật xa, dừng lại thủ thế, để chạy tiếp.

Hôm qua, trời lạnh nhưng có nắng nguyên ngày. Buổi chiều cho Út và mèo anh ăn xong (không thấy Mr. Mun và mèo mẹ), hai anh em leo lên thân cây mục trong rừng, phía sau nhà, ngồi im lặng rất lâu, chẳng biết rình gì ngoài bầy nai năm sáu con (chiều nào sáng nào đàn nai cũng đi ngang sân sau nhà tôi).

Tôi luôn luôn cảm thấy lòng mình rung động (một chút trắc ẩn), mỗi khi nhìn đàn mèo hoang. Chúng chắc chắn là không hề đòi được sinh ra đời. Chúng cũng không thể kiểm soát hay tự chủ được sự sinh tồn trong môi trường chúng được sinh ra.

Tình cờ tôi mượn được cuốn phim Nhật, “The Third Murder” của đạo diễn Hirokazu Kore-eda. Một trong những bài học quan trọng tôi rút ra được trong quá trình sáng tác là không coi thường bất cứ khuynh hướng văn chương nào. Người Mỹ họ chia ra thành nhiều thể loại (genre), romance (tình cảm lãng mạn), thriller (trinh thám), suspense (kinh dị) , v. v. … . Mỗi thể loại có độc giả riêng của họ. Có nhiều quyển sách hay cuồn phim, khi được hay bị xếp vào một thể loại nào đó có thể làm người đọc có thành kiến về quyển sách trước khi đọc. Giới phê bình nghiêm túc thường hay gạt ra ngoài truyện tình cảm lãng mạn, hay trinh thám, cho rằng loại truyện này thiếu tính cách nghệ thuật văn chương. Mỗi loại có cái khó riêng của nó. Thể loại nào cũng đòi hỏi sự làm việc hết sức của người viết. Không thật sự viết văn, dễ xem thường tác phẩm của người viết, rằng nó thuộc loại này thuộc loại kia không phải là tác phẩm văn chương.

Tomoaki Shigemori là trưởng nhóm luật sư, điều tra một vụ giết người mà Misumi là thủ phạm. Misumi đã nhận hết tội một cách dễ dàng; tuy nhiên, khi phỏng vấn ông ta, Shigemori nhận ra nhiều chi tiết không ăn khớp và đâm ra nghi ngờ ông ta không phải là thủ phạm. Dường như ông ta nhận tội để che chở cho một người nào đó. Cái tựa đề “The Third Murder” làm người xem thoạt tiên nghĩ rằng có ba vụ giết người. Thật ra chỉ có một vụ án giết người, nhưng qua cuộc điều tra Shigemori nhìn ra ba góc cạnh và ba lần kết luận ai là kẻ giết người trong vụ án.

Cuốn phim hay đến độ tôi dán mắt, há hốc mồm, nín thở để xem. Lâu lâu nhận ra là mình đang há hốc và nín thở nên tự sửa lại. Tôi có khuynh hướng thích các loại thriller (chỉ không thích phim có cảnh giết người tàn bạo và đầy máu me). Có một thời say mê “Murder, She Wrote.” Vẫn còn rất mê phim Hitchcock và truyện của Patricia Highsmith.

Phim có góc độ quay rất sáng tạo (với tôi). Khi Shigemori và Misumi đối đầu với nhau, kẻ cố khai thác để tìm ra thủ phạm, kẻ cố dấu loanh quanh để nhận mình là thủ phạm, Kore-eda cho mặt một người xuất hiện trên màn ảnh, còn mặt người kia là ảnh mờ xuất hiện trên cửa kính trong (hai người nói chuyện với nhau qua tấm kính dày ngăn giữa người tù và luật sư). Cách quay này cho người xem thấy được sự diễn xuất của hai diễn viên cùng một lúc, như thể mình nhìn thấy sự suy nghĩ của hai người với hai quan điểm ngược chiều với nhau.

Shigemori có một người phụ tá tôi quên tên. Trong một bữa ăn, Shigemori và người phụ tá nói chuyện đời và chuyện Misumi. Người phụ tá nhận xét. “Người ta không có ai đòi được sinh ra đời. Không chọn được gia đình hay nơi chốn mình sinh ra. Và từ đó, không phải ai cũng có khả năng vượt ra được cái môi trường họ đang sống.” Nhận xét này làm Shigemori giật mình. Vì Misumi cũng có ý nghĩ này và đã nói với Shigemori. Giật mình, vì Misumi từng nói riêng với Shigemori, nếu ông bắt tay Shigemori, ông sẽ biết được ý nghĩ của Shigemori.

Misumi có một cô bạn nhỏ, một chân có tật. Cô bé này là con của người mà Misumi (nhận tội là) đã giết. Misumi bảo rằng ông ta không xứng đáng làm con người. Ông chỉ làm khổ người chung quanh. Ông cũng như cô bạn nhỏ với một chân có tật, không đòi được sinh ra, không chọn được cha mẹ, không có cách để thoát khỏi môi trường họ đang sống.

Tôi nhìn mấy con mèo hoang lại nghĩ đến cuốn phim. Xem cuốn phim lại nghĩ đến mấy con mèo hoang, nghĩ đến tôi, và các con tôi. Tất cả đều được sinh ra mà không hề có được quyền lựa chọn.

Mối tình có thật

“Everyone thinks they can write a play; you just write down what happened to you. But the art of it is drawing from all the moments of your life.”  — Neil Simon

“Ai cũng nghĩ rằng họ có thể viết kịch; bạn chỉ cần viết xuống chuyện gì đã xảy ra với bạn. Nhưng nghệ thuật của kịch là nó bòn rút từ tất cả những giây phút, (cảm xúc và kinh nghiệm sống) trong suốt cuộc đời của bạn.” – Neil Simon

Mối Tình Có Thật – Nguyễn thị Hải Hà
Kịch ngắn. Một màn.

Quang cảnh: chợ trời Sài Gòn sau năm 1975. Khoảng bốn hay năm giờ chiều, mặt trời sắp lặn, bóng của các tòa nhà cao đổ dài trên mặt đường. Những người đang có mặt ở chợ bao gồm:

Sương, 24 tuổi, gái điếm, rất xinh đẹp.
Thơ, 20 tuổi, sinh viên, phụ mẹ bán hàng
Thầy Tu, 70 tuổi, mặc quần áo nâu, đầu trọc.
Công Chức, 54 tuổi, chuyên làm nghề viết thư, làm đơn thuê.
Xích Lô, 43 tuổi, ế khách ngồi chờ.

Sương mặc váy ngắn, trang điểm nhạt, có vẻ như một nhân viên văn phòng ngồi sát vào chân tường trong bóng mát, trên một cái ghế đẩu thấp chân duỗi dài. Thơ ngồi gần, lui cui xếp nồi hầm, bàn ủi điện, máy đánh trứng, vào thùng, chuẩn bị dọn hàng. Ông Công chức và ông Xích Lô đang chăm chú vào bàn cờ trước mặt hai người. Ông Đạo ngồi chồm hổm ngó ra bến xe đò chờ chuyến ra khỏi thành phố.

Sương (nói giọng như ngâm thơ, mắt mơ màng): Bữa đó khuya lắm rồi, mưa lâm râm, ảnh đến công viên như đã hẹn. Chị chờ ảnh dưới cái cổng hoa từ đầu hôm. Vừa lạnh vừa sợ. Ảnh còn run rẩy hơn chị. Mặt ảnh tái mét. Ảnh móc trong cái túi dết đeo bên hông ra đưa chị một cái gói, gói bằng giấy báo nhựt trình. Trong đó là cây súng lục. Không biết làm sao mà ảnh có súng lại còn mang đi ngoài đường. Rủi bị người ta xét cái túi ấy là bỏ mạng.

Thơ (lơ đãng, nói nhỏ không nhìn ai): Ghê thiệt. Bởi vậy người ta thường nói đừng có đẩy mấy anh sinh viên ngây thơ vào chân tường. Đến chừng tuyệt vọng mấy ảnh liều mạng hạng nhất.

Sương: Ảnh nói giọng nhỏ xíu, nhẹ nhàng nhưng rất quan trọng. Bé cưng ơi…

Xích Lô (nghe lóm, khịt mũi, lập lại, kéo dài giọng.)Bé cưng ơi…! Con nhỏ này xạo tổ cha. Làm như là gái nhà lành thứ thiệt.

Công chức: Nói nhỏ nhỏ thôi, cha nội, coi chừng cổ nghe cổ chửi cả chú lẫn tôi. Chú biết cổ rành lắm hả?

Xích Lô: Biết chớ. Biết quá là đằng khác. Nghề của tui mà ông. Tui chở cổ đi ngõ này sang ngõ khác mấy năm nay. Cổ là dân nhà quê, dốt đặc, lên Sài Gòn kiếm việc làm. Cổ chê ở đợ ít tiền còn bị khi dễ. Được cái tướng mình dây, tóc dài, cổ xin làm trong mấy cái bar, cũng nhảy dù nhảy diếc này nọ. Có tiền rủng rỉnh cũng nhờ mấy cô bán bar chỉ cách ăn mặc cho đúng thời trang. Ngồi đâu cũng cố đưa cặp giò dài ngoằng ra khoe. Gặp cậu sinh viên này cổ đeo riết. Gặp ai cổ cũng khoe “cẩu” yêu cổ thiệt tình. Cẩu thấy cổ mặc áo dài, trên tay ôm mấy quyển sách đi dọc trên bến Bạch Đằng cẩu làm quen với cổ, tưởng cổ là học sinh trường trung học gần đó. May là thằng nhỏ không viết thư tình, nếu không thì cổ phải thuê người ta đọc cho cổ nghe. Nghe nói ba của thằng nhỏ làm chức gì lớn lắm.

Công chức (đưa tay đẩy con cờ): Quan lớn thời nào thì ngon chứ bây giờ là sợ thấy tổ. Chẳng biết bị bắt lúc nào, bị đuổi đi lúc nào. Có gì đâu mà vinh hạnh khoe khoang nữa chứ. Ai nói cổ đẹp chứ tôi thấy cổ xấu ỉn à. Tuy là dáng người mảnh mai, nhưng trán trợt, mũi hỉnh, gò má cao, mặt có góc cạnh, trông dữ.

Sương (giọng tâm sự): Ảnh nói, cưng à. Ba má anh không cho phép anh gặp em nữa. Ba má hăm đuổi anh ra khỏi nhà, cắt tiền ăn và học của anh nếu anh cứ tiếp tục yêu em. Vì lẽ đó nên anh không còn muốn sống nữa. Sống làm gì nếu cuộc đời không có em. Ảnh vừa nói vừa quơ quơ cây súng trước mặt chị làm chị sợ hết hồn. Cây súng to lắm, trong ấy có cả mười viên đạn đó em. Chị nói với ảnh. Em sẽ không bao giờ quên được người tình lãng mạn như anh, Anh Tánh ơi.

Thơ (cười, giọng châm biếm): Súng gì mà đến mười viên đạn lận chị. Thường thường súng nhỏ cầm trên tay chỉ có sáu viên đạn thôi mà. Bởi vậy người ta mới gọi là súng lục. Mà chị có chắc đó là súng thật không? Coi chừng súng giả đó. Romeo thời xưa chỉ xài thuốc độc thôi. Romeo thời nay xài súng. Còn Juliet thời bây giờ tính sao nếu Romeo tự tử.

Sương (ngồi thẳng lên, giọng tò mò): Hả? Rô mê ô là gì?

Thơ (dịu giọng): Không phải là gì mà là ai. Tôi nói đùa. Chị đừng để ý.

Xích Lô (giọng trêu chọc): Cô Sương à, cô nói gì? Ăn bánh hả? Bánh ngon không?

Công Chức (bật cười): Chú này lỗ tai điếc. Cổ gọi tên người yêu của cổ là anh Tánh. Chú chắc đói bụng nên chỉ nghĩ đến bánh. Cô Sương à! Hôm trước cô nói người yêu của cô tên là Chánh mà! Chánh và Tánh là hai người khác nhau hay chỉ là một người? Sao người yêu của cô đổi tên liền liền vậy? Mà cô có chắc là cậu ấy thành thật với cô không?

Xích Lô (cười cợt, chế nhạo): Chắc cô đọc tiểu thuyết nhiều quá. Vậy mà người ta nói là cô không biết chữ.

Sương (đang ngồi đứng phắt lên): Mấy người câm họng đi. Tại sao mấy người dám nghĩ là anh ấy không thành thật. Mấy người biết gì về chuyện tình yêu của tôi chứ. Bộ tôi hèn kém quá không xứng đáng được yêu thương à? Mấy người tưởng mấy người cao cả lắm à? Thật ra thời buổi này, mấy người cũng chẳng là cái thớ gì cả. Bất quá cũng chỉ là một lũ chó dại mèo hoang tận cùng dưới đáy của xã hội. Mấy người làm gì hiểu được tình yêu – và nhất là một mối tình chân thật chứ. Còn tôi, dù tôi chẳng là gì, nhưng tôi biết thương yêu. Tôi có tình yêu, một mối tình chân thật. (Quay về hướng ông Công Chức) Tôi thương hại cho ông! Dù ông có học thức, nhưng ông cư xử như một kẻ thất phu. Mới hôm qua hôm kia ông van nài đòi mua một vài giờ hưởng thụ thân xác của tôi. Ông quên rồi sao?

Thầy Tu (nãy giờ ngồi yên lặng ngó ra bến xe đò, nghe chuyện bắt đầu sôi nổi, lên tiếng): Thôi, đừng lớn tiếng với nhau, cho tôi can, tất cả mọi người. Để yên cho cô ấy tâm sự. Đừng để ý đến các ông ấy, cháu gái, cháu cứ nói tiếp đi.

Công chức (phân bua và cãi chối): Đừng nói điêu. Tôi đòi ngủ với cô lúc nào. Tôi làm nghề viết đơn mướn, cả ngày trời nhiều khi không đủ bữa ăn cho mấy đứa con. Làm gì dám trèo leo với “nữ sinh” (gằn giọng) như cô. Mà cô nói đi, tại sao một người thanh niên có học con nhà chức phận lại dan díu với cô chứ.

Xích Lô: Tình yêu chân thật! Tô điểm vẽ vời cho lắm vào. Tôi cũng chạy ăn từng bữa cho đám con nheo nhóc ở nhà. Thời buổi này làm gì có tình yêu mà chân thật với không chân thật.

Thơ (nói nhỏ riêng với Sương): Chị đừng để ý đến họ. Có lẽ họ ganh tị vì chị có cuộc sống thoải mái hơn họ.

Sương (ngồi xuống lại): Chị hết muốn kể rồi. Kể làm gì bởi vì họ không tin chị, rồi còn cười chị nữa. (Sương đột ngột ngưng nói, vài giây sau lại mắt nhắm lim dim, nói to, tay đánh nhịp nhàng theo lời nói như thể nghe tiếng nhạc vang vọng từ nơi xa xăm nào đó.) Thế rồi chị nói với anh ấy. Hoàng tử của lòng em ơi. Em cũng thấy giống như anh vậy. Thật khó mà sống trong xã hội này. Em thật sự yêu anh và vì thế em sẽ tiếp tục yêu anh ngày nào trái tim em còn đập nhịp nhàng trong lồng ngực. Nhưng, em xin anh, đừng hủy hoại cuộc đời tươi trẻ của anh. Cha mẹ anh cần có anh bởi vì anh là niềm vui của cha mẹ. Còn em! Anh hãy quên em đi. Cứ để em đau đớn dằn vặt với mối tình vô vọng và vì thương nhớ anh. Em chẳng có người thân thuộc. Cái loại người như em không bao giờ có người thân yêu. Cứ mặc em, để cuộc đời em bị hủy hoại. Em chẳng là gì cả, chẳng đáng giá gì. Em không thích hợp với bất cứ người nào và bất cứ cái gì. (Nàng ôm mặt, đôi vai run run.)

Thơ (quay mặt sang hướng khác, thì thầm): Chị đừng khóc. Tôi mừng cho chị nếu chị có tình yêu, và người yêu chân thật. Không phải ai cũng có những thứ mà chị có, nhan sắc và người yêu.

Thầy Tu, thấy Sương ôm mặt khóc, mỉm cười nhân hậu, vỗ nhẹ lên đầu Sương.

Xích lô (cười khẽ): Quả là con khùng. Vậy mà cũng khóc

Công Chức (cười to hơn): Ông ngoại nè, ông thấy chuyện này có thể tin được không? Cô ấy chỉ kể lại câu chuyện cô đọc từ quyển tiểu thuyết cô đang đọc kia kìa. Tình Tuyệt Vọng. Toàn là chuyện xạo không à. Đừng tin cô ta.

Thơ (giọng hơi gắt gỏng): Mấy chú làm sao thế? Mấy chú phải nhẹ lời chứ. Dẫu sao chị ấy cũng là con gái. Mấy chú nói như thể không có chút tình người còn sót lại trong lòng của mấy chú. Chỉ có những người cao cả phẩm giá mới được đặc ân có tình yêu và được yêu thương à?

Sương (vẻ hằn học): Những người ác độc.

Thầy Tu (kéo nhẹ chéo áo của Sương): Thôi cháu. Đừng để ý họ. Hãy bình tĩnh lại. Ông biết – Ông tin lời cháu. Ông tin câu chuyện cháu kể là chuyện có thật. Tình yêu có thật hay không có thật là tùy thuộc trong tâm của cháu. Nếu cháu yêu cậu ấy thành thật và tin rằng cậu ấy cũng thành thật yêu cháu, thì đó là tình yêu có thật, ít nhất là ở trong tâm hồn của cháu. Ngay cả khi tình yêu không thành thì nó cũng là tình yêu thật sự. Ông tin như thế. Đừng giận ông Công Chức và ông Xích Lô. Có lẽ các ông ấy chế nhạo cháu chỉ vì tính ghen tị. Không phải ai cũng tìm được một tình yêu chân thật trong đời. Có lẽ ông ấy chưa hề có tình yêu. Thôi đi cháu. Ông sẽ đưa cháu về quê, nơi chùa của ông tu. Ở đó cháu có thể sống yên ổn.

Sương (bàn tay áp lên lồng ngực): Ông ngoại à, ông hãy tin cháu. Cháu nói thật mà. Ảnh là một sinh viên, ở nước ngoài về – Ảnh ấy tên Chánh. Anh ấy có mái tóc bồng, ăn mặc sang trọng. Cháu thích ảnh mang đôi giày da đen mũi nhọn bóng loáng. Cháu bị tiếng sét ái tình chớp nhoáng! Anh ấy yêu cháu nhiều lắm. Ảnh sẽ đưa cháu đi nước ngoài. Ảnh hẹn sẽ đến đây gặp cháu chiều nay.

Thầy Tu (giọng an ủi): Ông biết, ông biết. Ông tin cháu mà. Cậu ấy mang giày da bóng loáng. Và cháu cũng yêu cậu ấy phải không?

 

Hai người tiến dần ra bến xe. Nắng chiều rơi dần.

Công chức: Cô điếm ấy đúng là khùng.

Xích lô: Sao có nhiều người thích nói láo quá nhỉ?

Thơ: Lời nói dối nhiều khi làm người ta sung sướng hơn lời nói thật. Cháu nhiều khi cũng…

Công chức: Cũng sao? Nói đi cháu.

Thơ: Cháu thích tưởng tượng. Tưởng tượng ra nhiều thứ, rồi chờ đợi.

Ông Công chức: Cháu chờ gì?

Thơ (mỉm cười vẻ thẹn thùng): Ôi cháu cũng không biết nữa. Tưởng tượng ngày mai, có người đến, một người hoàn toàn khác lạ. Rồi có một điều gì đó sẽ xảy ra, một điều khác lạ chưa hề xảy ra bao giờ. Rồi cháu chờ, chờ mãi. Ồ, mà cháu cũng chẳng biết cháu đang chờ cái gì sẽ đến nữa.

Cả ba người nhìn ra bến xe. Một chàng trai trẻ đến gần Thầy Tu và nói chuyện với Sương. Sương đưa tay ra nắm bàn tay chàng, đầu nhẹ ngã vào vai chàng. Ông Công Chức nheo mắt ra nhìn. Rồi lên giọng.

Công Chức: Ồ! Thằng Khánh! Con trai tôi. Sao nó biết tôi ở đây mà ra tìm. Có lẽ nó đón để chở tôi về. À mà không. Nó không đón tôi. Nó đến gặp cô gái ấy. Lẽ nào… lẽ nào!

Màn hạ.

Xem của công như của mình

Người Mỹ, xem chừng khá thành công trong việc phổ cập hóa quan niệm xem của công như của mình (nhưng không phải như bạn nghĩ đâu nhé). Họ biết rằng, khi người dân yêu mến tài sản công cộng như của chính họ, họ sẽ quan tâm và bảo vệ tài sản này.

Hồi còn trẻ, tôi làm dưới quyền một ông sếp hắc ám, coi nhân viên như lính trong quân đội, còn ổng thì như Đại Tướng. Ổng luôn luôn bảo chúng tôi, hãy xem cái đồ án của công ty, sửa cái cầu cho xe lửa chạy ngang, như sửa căn nhà của mình. Cẩn thận để đừng lãng phí, kéo dài mất thì giờ, xáo trộn cuộc sống. Và dĩ nhiên nếu mấy cái công ty làm thuê mà không làm đúng thì phải bắt họ chịu trách nhiệm.

Nhiều đoàn Hướng Đạo Sinh đã đứng ra nhận “nuôi” (adopt) một đoạn đường cao tốc rất dài, hay một khu phố rộng lớn. Giữ cho đoạn đường hay khu phố ấy sạch sẽ như nuôi một đứa con. Có nhiều tiểu ban trong công ty tôi làm việc nhận chăm sóc nhà ga xe lửa, trồng hoa, nhổ cỏ, như làm đẹp cho căn nhà của họ.

Đường rừng tôi đi là một vòng tròn khá lớn. Tổng cộng chiều dài đường đi chừng 20 km (13 miles). Tôi đi hằng tuần khoảng 2 lần, mỗi lần chỉ chừng 12.6 km (8 miles). Thỉnh thoảng tôi gặp đôi ba người tình nguyện đi cưa cây đổ chắn ngang đường. Có cây khá to, người thấp bé như tôi leo qua thân cây đổ cũng khó khăn. Nói chuyện, họ cho biết, họ chia nhau, mỗi người nhận chăm sóc một đoạn đường rừng. Nếu mưa nhiều đọng nước tạo thành những bãi bùn lầy lội thì họ đi khai mương. Có lần tôi kể là có người đi cắt và bôi thuốc triệt loại cây Japanes azaleas, để loại cây mọc dại này không đàn áp và giết chết loại cây bản xứ. Họ là những người xem của công như của mình.

Không phải xem của công như của mình lúc nào cũng đúng, và cũng tốt. Nhiều khi họ yêu của công nhiều quá rồi đâm ra xử sự cực đoan.

Có lần, tôi và ông Tám đang đi giữa rừng hoang vu, nghe có tiếng chân chạy phía sau lưng. Chúng tôi dạt ra một bên tránh đường. Người chạy là một người đàn ông da trắng, cao, mảnh khảnh, mặt mũi sáng láng. Anh ta chạy qua mặt xong quay lại hỏi chuyện và rút trong áo khoác ra một tờ truyền đơn, nội dung cấm người ta dùng xe (bất cứ loại xe nào, xe đạp, xe gắn máy, hay xe bánh to để đi trong rừng núi). Ngay ở cửa vào rừng, tôi cũng đã thấy bảng đề cấm xe, và cấm chó không đeo xích. Anh ta khuyến khích chúng tôi lên trên mạng để giúp nhóm của anh chống lại những người đi xe vào rừng.

Một lần khác, tôi gặp một ông khoảng sáu mươi, cao lớn, khá đẫy đà, đang dẫn chó đi dạo. Thấy chúng tôi, ông níu lấy để trò chuyện như thể ông ít khi gặp người để chuyện trò. Qua câu chuyện, ông cho biết chỗ tôi đang đi là khúc đường do ông trông nom, bảo vệ. Ông dùng mấy khúc cây to để chắn ngang những đoạn đường rừng nhỏ hẹp mà những người đạp xe leo núi thích đi. Ông bảo những đoạn đường ấy, dẫn đến nơi trú ẩn của các loại thú hoang, nếu người ta đi xe đạp đến đó sẽ làm thú hoang hoảng sợ. Những người đi xe đạp leo núi cứ dẹp bỏ những chướng ngại vật của ông dàn ra. Không phải một lần mà nhiều lần.

Một đôi khi tôi gặp người đi xe đạp trên đường mòn trong rừng. Họ cũng cẩn thận để không đụng phải người đi bộ. Những người đi xe đạp cũng cố gắng xin phép được dành riêng ra những con đường nhỏ ít người đi trong rừng để họ có thể dùng xe đạp leo núi, nhưng không thành công.

Tôi nghĩ rừng mênh mông, dù quí trọng của công nhưng không thể quá mức, xử sự như đó hoàn toàn là của riêng. Tại sao người này có thể dùng để đi bộ mà người kia không thể dùng để đi xe đạp. Người có công chăm sóc thì đáng khen, nhưng sao lại tự cho mình cái quyền ngăn cản người khác không được quyền sử dụng theo ý họ.

Chắc bạn đọc ở Hoa Kỳ chưa quên, vụ một anh dân tuần ở Florida, vì nghi ngờ một cậu bé da đen vào phố anh ta đang canh gác để ăn trộm đã bắn chết cậu bé da đen. Người ta có cảnh báo trước là anh dân tuần chỉ nên quan sát và báo cáo, tuyệt đối không nên tiếp xúc hoặc va chạm. Anh dân tuần vì yêu nhiệm vụ bảo vệ con phố anh đang nuôi mà theo dõi và tấn công cậu bé da đen bằng súng.

Dĩ nhiên tôi không so sánh chuyện này với chuyện lấy của công như gỗ rừng về xây nhà riêng, và lấy đất của dân để xây nhà hát.